ભારતે સ્વદેશી નેવિગેશન ટેક્નોલોજીને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ સફળતા મેળવી છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઈસરો)એ શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી શુક્રવારે મોડી રાત્રે એનવીએસ-૦૩ સેટેલાઈટનું સફળતાપૂર્વક પ્રક્ષેપણ કર્યું હતું. આ ઉપગ્રહને જિયોસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (GTO)માં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. એનવીએસ-૦૩ના પ્રક્ષેપણથી ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ ‘નાવિક’ને નવી ક્ષમતા મળશે અને વિદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
ઈસરોએ જીએસએલવી-એફ૧૮ રોકેટ દ્વારા આ ઉપગ્રહને અવકાશમાં મોકલ્યો હતો. આ બીજી પેઢીનો નેવિગેશન સેટેલાઈટ છે અને તેમાં સ્વદેશી અણુ ઘડિયાળ લગાવવામાં આવી છે. નેવિગેશન સિસ્ટમમાં સમયની ચોકસાઈ ખૂબ મહત્ત્વની હોય છે. ઉપગ્રહમાંથી મળતા સિગ્નલના આધારે કોઈ સ્થળનું ચોક્કસ સ્થાન અને સમય નક્કી કરવામાં આવે છે. તેથી વધુ ચોકસાઈ ધરાવતી અણુ ઘડિયાળ નાવિકની કામગીરીને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.
ઈસરોના વડા વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે એનવીએસ-૦૩ નાગરિક ઉપયોગની અનેક એપ્લિકેશન માટે ઉપયોગી સાબિત થશે. ટ્રેનો, વાહનો અને જહાજોને રિયલ ટાઈમમાં ટ્રેક કરવા જેવી સેવાઓમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકશે. આ ઉપરાંત કેન્દ્ર સરકારના ‘વન નેશન, વન ટાઈમ’ પ્રોજેક્ટ માટે પણ આ ઉપગ્રહ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ સમગ્ર દેશમાં સમયની એકરૂપતા અને ચોકસાઈ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
અત્યાર સુધી સ્વદેશી નેવિગેશન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સૈન્ય અને વિશેષ ટેક્નોલોજીની જરૂરિયાતો સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે. જોકે, એનવીએસ-૦૩ના કારણે સામાન્ય લોકોના રોજિંદા જીવનમાં પણ નાવિકનો ઉપયોગ વધવાની શક્યતા છે. સ્માર્ટફોન, વાહનવ્યવહાર, પરિવહન વ્યવસ્થા, જહાજોની અવરજવર અને સમય આધારિત સેવાઓમાં આ સિસ્ટમની ભૂમિકા વધી શકે છે. આ સફળતા ભારતનું પોતાનું નેવિગેશન નેટવર્ક મજબૂત કરવાની સાથે ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા તરફનું મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે.
નાવિક એટલે કે ‘નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન’ ભારતની પોતાની પ્રાદેશિક નેવિગેશન સેટેલાઈટ સિસ્ટમ છે. અમેરિકાની GPS સિસ્ટમની જેમ નાવિક પણ લોકેશન, નેવિગેશન અને ટાઈમિંગની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તેનું કવરેજ ભારત અને તેની સરહદથી આશરે 1,500 કિલોમીટર સુધીના વિસ્તારને આવરી લે છે. આ સિસ્ટમથી ભારતને પોતાના વિસ્તારની અંદર અને આસપાસના ક્ષેત્રોમાં નેવિગેશન સેવાઓ માટે સ્વતંત્ર વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ બને છે. તેનાથી વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા પણ મજબૂત થશે.
આ મિશન માટે 50 મીટર ઊંચા અને ત્રણ તબક્કાવાળા જીએસએલવી-એફ૧૮ રોકેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. રોકેટે શુક્રવારે રાત્રે 11.51 વાગ્યે શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરના બીજા લોન્ચપેડ પરથી ઉડ્ડયન કર્યું હતું. આશરે 2,232 કિલોગ્રામ વજન ધરાવતા એનવીએસ-૦૩ સેટેલાઈટને નિર્ધારિત જિયોસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે મિશનનું મુખ્ય લક્ષ્ય સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયું હતું.
એનવીએસ-૦૩ની એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેની નવી સિગ્નલ ક્ષમતા છે. આ ઉપગ્રહ એલ૧, એલ૫ અને એસ બેન્ડ પર સિગ્નલ પ્રસારિત કરશે. અત્યાર સુધી નાવિક સિસ્ટમ મુખ્યત્વે એલ૫ અને એસ બેન્ડ પર આધારિત હતી. હવે તેમાં એલ૧ બેન્ડનો પણ ઉમેરો થયો છે. એલ૧ ફ્રિક્વન્સીનો ઉપયોગ વિશ્વભરની અનેક નેવિગેશન સિસ્ટમમાં થાય છે અને સ્માર્ટફોન, સ્માર્ટવોચ સહિતનાં આધુનિક ઉપકરણોમાં પણ તે ઉપયોગી છે. આ કારણે નાવિકને વધુ પ્રકારનાં ઉપકરણો અને સેવાઓ સાથે જોડવાની તક મળશે.
એનવીએસ-૦૩નું સફળ પ્રક્ષેપણ ભારતની અવકાશ ક્ષેત્રે વધતી ક્ષમતાનું વધુ એક ઉદાહરણ છે. સ્વદેશી ઉપગ્રહો અને નેવિગેશન ટેક્નોલોજીનું નેટવર્ક મજબૂત થવાથી ભારતને પોતાની જરૂરિયાતો અનુસાર લોકેશન અને સમય આધારિત સેવાઓ વિકસાવવામાં મદદ મળશે. સાથે જ પરિવહન, સુરક્ષા, સંચાર અને નાગરિક સેવાઓમાં પણ નાવિકનો વ્યાપ વધવાની શક્યતા છે.
