હિમાલયના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ઝડપથી વધી રહેલા બાંધકામને કારણે કુદરતી આફતોનું જોખમ વધી રહ્યું છે. એક નવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધનમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે આડેધડ વિકાસ અને નિયમોની અવગણનાને કારણે ભારત સહિત હિમાલયના વિવિધ વિસ્તારોમાં આશરે ત્રણ લાખથી વધુ લોકોના જીવ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. ખાસ કરીને ગ્લેશિયર તળાવો ફાટવાથી સર્જાતા અચાનક પૂર, ભૂસ્ખલન અને નદીઓમાં પાણીના ભારે પ્રવાહ જેવી આફતોનો ખતરો વધ્યો છે.
‘સાયન્ટિફિક રિપોર્ટ્સ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત સંશોધન મુજબ, ઉત્તર નેપાળ, દક્ષિણ-પૂર્વ તિબેટ અને ભારતના ઉત્તરાખંડના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વર્ષ 2016થી 2023 દરમિયાન જોખમવાળા ક્ષેત્રોમાં બાંધકામની પ્રવૃત્તિમાં 45 ટકાનો વધારો થયો છે. જ્યારે ગ્લેશિયર તળાવો ફાટવાથી પૂર આવવાની સંભાવના ધરાવતા વિસ્તારોમાં બાંધકામનો દર 78 ટકા સુધી વધ્યો હોવાનું સંશોધનમાં નોંધાયું છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે કુદરતી આફતોનું જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ વિકાસ અને બાંધકામની ગતિ સતત વધી રહી છે.
બ્રિટન, નેપાળ અને ભારતના કુલ નવ સંશોધકોએ મળીને આ અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમાં હિમાલયી નદીઓના વહેણ ક્ષેત્રમાં નદીથી 50 કિલોમીટર સુધીના વિસ્તારો અને આશરે 1,360 ગ્લેશિયર તળાવોની આસપાસ થયેલા બાંધકામનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. સંશોધકોએ આ વિસ્તારોમાં ઉભી થયેલી ઇમારતો અને માળખાકીય સુવિધાઓનો અભ્યાસ કરીને કુદરતી આફતોના જોખમ સાથે તેમની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું.
સંશોધન મુજબ, અનેક સ્થળોએ કુદરતી જોખમ અને પર્યાવરણને ધ્યાનમાં લીધા વિના હોટેલ, રિસોર્ટ, રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ અને મોટા માળખાકીય પ્રોજેક્ટ ઊભા કરવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં બાંધકામ દરમિયાન જરૂરી નિયમો અને સલામતીના માપદંડોની અવગણના થતી હોવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ગ્લેશિયર તળાવોની આસપાસ અને નદીઓના વહેણના માર્ગમાં માનવ વસાહતો તથા વ્યાવસાયિક ઇમારતો વધવાથી કુદરતી આફત આવે ત્યારે જાનમાલનું નુકસાન વધી શકે છે.
સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, કુદરતી આફતોની સંભવિત અસર હેઠળ રહેતા લોકોની સંખ્યા ત્રણ લાખથી વધુ હોઈ શકે છે. ગ્લેશિયર તળાવોમાં બરફ પીગળવાથી પાણીનો જથ્થો વધે છે અને ક્યારેક તળાવની કુદરતી દીવાલ તૂટવાથી અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી નીચેના વિસ્તારો તરફ ધસી આવે છે. આવી ઘટનાને ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારના પૂરમાં પાણીની સાથે કાદવ, પથ્થરો અને કાટમાળ પણ તણાઈ આવે છે, જેના કારણે રસ્તા, પુલ, મકાનો અને અન્ય માળખાંને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
તાજેતરમાં તિબેટ અને નેપાળના વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાથી સર્જાયેલી હોનારતોએ આ જોખમની ગંભીરતા ફરી સામે લાવી છે. આ ઘટનાઓમાં મકાનો અને અન્ય માળખાં તણાઈ ગયાં હતાં તથા મોટી સંખ્યામાં જાનહાનિ થઈ હોવાનો ઉલ્લેખ સંશોધનના સંદર્ભમાં કરવામાં આવ્યો છે. આવી આફતોની અસર માત્ર તળાવની આસપાસના વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. પાણીનો પ્રવાહ નદીના માર્ગે લાંબા અંતર સુધી પહોંચતો હોવાથી નીચેના વિસ્તારોમાં વસતા લોકો પણ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
ભારતમાં ઉત્તરાખંડના અનેક વિસ્તારોમાં પણ આવી સ્થિતિ જોવા મળે છે. નદીઓના સંવેદનશીલ કિનારા, પહાડી ઘાટીઓ અને ભૂસ્ખલન થવાની સંભાવના ધરાવતા વિસ્તારોમાં મકાનો, હોટેલ અને વ્યાવસાયિક ઇમારતોનું બાંધકામ વધી રહ્યું છે. ભારે વરસાદ કે ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાની ઘટના બને ત્યારે આ વિસ્તારોમાં પૂર અને ભૂસ્ખલનથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં રસ્તા અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓના નિર્માણ દરમિયાન ઢોળાવની સ્થિરતા તથા કુદરતી જળપ્રવાહને પૂરતું મહત્ત્વ ન અપાય તો જોખમ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
હિમાલયનો વિસ્તાર પર્યાવરણીય રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. અહીં બરફ પીગળવાની પ્રક્રિયા, ગ્લેશિયરોમાં ફેરફાર, ભારે વરસાદ અને ભૂસ્ખલન જેવી કુદરતી ઘટનાઓ પહેલેથી જ પડકાર ઊભા કરે છે. આવા વિસ્તારોમાં યોગ્ય આયોજન અને જોખમનું મૂલ્યાંકન કર્યા વિના બાંધકામ વધે તો કુદરતી આફત સમયે તેની અસર અનેકગણી થઈ શકે છે. સંશોધનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વિકાસની સાથે પર્યાવરણની સુરક્ષા, બાંધકામના નિયમોનું પાલન અને જોખમવાળા વિસ્તારોમાં વસતીની સલામતીને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
