જર્મનીની રાજધાની બર્લિનમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે જળવાયુ પરિવર્તન અને કાર્બન ઉત્સર્જનના મુદ્દે યુરોપ સહિતના વિકસિત દેશોની નીતિઓ સામે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે વિશ્વ આજે જે પર્યાવરણીય સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે, તેના માટે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોને જવાબદાર ઠેરવવા યોગ્ય નથી. ઐતિહાસિક રીતે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં વિકસિત દેશોનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. તેથી જળવાયુ પરિવર્તન સામેની લડાઈમાં દરેક દેશની જવાબદારી નક્કી કરતી વખતે તેના ભૂતકાળના યોગદાન, વર્તમાન ઉત્સર્જન અને આર્થિક ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.
પીયૂષ ગોયલે જણાવ્યું કે ભારત વિશ્વની કુલ વસ્તીના લગભગ 17 ટકા લોકોનું ઘર છે, પરંતુ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનમાં તેનો ફાળો 3 ટકાથી પણ ઓછો હોવાનું તેમણે રજૂ કર્યું હતું. બીજી તરફ, યુરોપની વસ્તી વિશ્વની કુલ વસ્તીના માત્ર 3થી 4 ટકા જેટલી હોવા છતાં તેના ઐતિહાસિક કાર્બન ઉત્સર્જનને અવગણી શકાય નહીં. તેમના જણાવ્યા મુજબ, યુરોપમાં પ્રતિ વ્યક્તિ કાર્બન ઉત્સર્જન ભારતની સરખામણીએ લગભગ સાતથી આઠ ગણું વધારે છે. આ આંકડાઓના આધારે તેમણે ભાર મૂક્યો કે પર્યાવરણ સંબંધિત નીતિઓ બનાવતી વખતે તમામ દેશોને એક જ માપદંડથી જોવાને બદલે તેમની પરિસ્થિતિ અને વિકાસની જરૂરિયાતો સમજવી જોઈએ.
ભારત જેવા વિશાળ દેશ માટે 140 કરોડથી વધુ નાગરિકોને ઊર્જા, ખોરાક, આવાસ અને અન્ય મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી મોટી જવાબદારી છે. આ જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની સાથે ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા, સંસાધનોના પુનઃઉપયોગ અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના ક્ષેત્રમાં પણ આગળ વધી રહ્યું છે. સૂર્ય અને પવન જેવી પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવો, કચરામાંથી ઉપયોગી સંસાધનો મેળવવા અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં સંસાધનોનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવો આ દિશામાં મહત્ત્વનાં પગલાં છે. જોકે, પર્યાવરણનું રક્ષણ કરતી વખતે દેશની ઊર્જા સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પણ એટલું જ મહત્ત્વ આપવું જરૂરી છે.
ગોયલના નિવેદન પાછળ યુરોપિયન યુનિયનની કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) નીતિ અંગે ભારતની ચિંતા પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ યુરોપિયન યુનિયનમાં આયાત કરવામાં આવતા ચોક્કસ ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન દરમિયાન થયેલા કાર્બન ઉત્સર્જનને ધ્યાનમાં રાખીને વધારાનો ખર્ચ લાગુ પડે છે. સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ, સિમેન્ટ, ખાતર, હાઇડ્રોજન અને વીજળી જેવા ક્ષેત્રો આ નીતિના દાયરામાં આવે છે. યુરોપિયન યુનિયનનું કહેવું છે કે આ પગલાથી યુરોપમાં પર્યાવરણ સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરીને ઉત્પાદન કરતી કંપનીઓને અન્ય દેશોમાંથી આવતા ઓછા ખર્ચે ઉત્પાદનો સામે સમાન સ્પર્ધાત્મક તક મળશે અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા પ્રોત્સાહન મળશે.
જોકે, ભારતને આશંકા છે કે આ વ્યવસ્થાથી યુરોપના બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોની કિંમત વધી શકે છે. ખાસ કરીને સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમ જેવા ઉદ્યોગોના નિકાસકારો માટે વધારાનો ખર્ચ સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરી શકે છે. જો ભારતીય ઉત્પાદકોને યુરોપના બજારમાં પ્રવેશવા માટે કાર્બન ઉત્સર્જન સંબંધિત વધારાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે, તો તેની અસર ઉત્પાદનના ભાવ અને નિકાસ પર પડી શકે છે. ભારતની ચિંતા એ છે કે પર્યાવરણના નામે બનાવવામાં આવતી આવી નીતિઓ વેપાર પર અસમાન બોજ ઊભો ન કરે અને વિકાસશીલ દેશોની ઔદ્યોગિક પ્રગતિમાં અવરોધ ન બને.
ભારત લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર જળવાયુ પરિવર્તન સામેની લડાઈને તમામ દેશોની સામૂહિક જવાબદારી ગણાવતું આવ્યું છે. જોકે, ભારતનો મત છે કે આ જવાબદારી દરેક દેશ માટે સમાન હોવી જોઈએ નહીં, કારણ કે તમામ દેશોનો ઐતિહાસિક ફાળો, આર્થિક સ્થિતિ અને વિકાસની જરૂરિયાતો અલગ છે. વિકસિત દેશોએ ઔદ્યોગિક વિકાસના લાંબા સમયગાળા દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ઉત્સર્જન કર્યું છે અને તેમની પાસે આર્થિક તથા ટેક્નોલોજીકલ સંસાધનો પણ વધુ છે. તેથી સ્વચ્છ ઊર્જા તરફના પરિવર્તનમાં તેમણે વિકાસશીલ દેશોને નાણાકીય સહાય અને આધુનિક ટેક્નોલોજી પૂરી પાડવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
ભારત પર્યાવરણના રક્ષણ અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના પ્રયાસો માટે પ્રતિબદ્ધ હોવા છતાં, આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માગે છે. દેશની વધતી ઊર્જાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી, ઉદ્યોગોનો વિકાસ જાળવી રાખવો અને નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું પણ તેની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે. આથી ભારત એવી આંતરરાષ્ટ્રીય નીતિઓ સામે વાંધો ઉઠાવે છે, જેનાથી વિકાસશીલ દેશો પર વધારાનો આર્થિક બોજ પડે અથવા તેમની સ્પર્ધાત્મકતા ઘટે. ગોયલના નિવેદનનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે જળવાયુ પરિવર્તનનો સામનો કરવા માટે વૈશ્વિક સહકાર જરૂરી છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં ઐતિહાસિક જવાબદારી અને દેશોની ક્ષમતાને અવગણી શકાય નહીં.
