તુર્કીનું બીજું સૌથી મોટું તળાવ ગણાતું તુઝ ગોલુ (Tuz Golu) પાણીની ગંભીર અછતને કારણે સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. વિશ્વના સૌથી ખારા તળાવોમાં સ્થાન ધરાવતું આ તળાવ ઓછા વરસાદ, વધતી ગરમી અને ભૂગર્ભજળના અતિશય ઉપયોગને કારણે ઝડપથી સુકાઈ રહ્યું છે. ઉનાળામાં તળાવનો મોટો વિસ્તાર પાણીવિહોણો બની જાય છે, જેના કારણે આસપાસની જીવસૃષ્ટિ, ફ્લેમિંગો પક્ષીઓ, મીઠાના ઉત્પાદન અને પ્રવાસન ક્ષેત્ર પર અસર થવાની ચિંતા વધી છે. આ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો તળાવની કુદરતી રચના અને પર્યાવરણીય સંતુલનને ગંભીર નુકસાન પહોંચી શકે છે.
તુઝ ગોલુને અંગ્રેજીમાં સોલ્ટ લેક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે મધ્ય તુર્કીમાં રાજધાની અંકારાથી દક્ષિણ તરફ આશરે 150 કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તળાવ તેની વિશાળતા, ખારાશ અને અનોખા કુદરતી સૌંદર્ય માટે જાણીતું છે. તળાવ છીછરું હોવાથી કેટલીક જગ્યાએ પાણીની ઊંડાઈ 50 સેન્ટિમીટરથી પણ ઓછી હોય છે. ઉનાળામાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટતાં તળાવની સપાટી પર મીઠાનું સફેદ પડ રચાય છે. આ સફેદ ચમકતી સપાટી તળાવને આગવી ઓળખ આપે છે અને પ્રવાસીઓને પણ આકર્ષે છે.
જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી પાણીની અછત આ વિસ્તાર માટે મોટી સમસ્યા બની રહી છે. તળાવમાં પાણીનો પુરવઠો મુખ્યત્વે વરસાદ અને આસપાસના જળસ્ત્રોતો પર આધારિત છે. વરસાદ ઓછો પડે ત્યારે તળાવમાં આવતું પાણી ઘટી જાય છે. બીજી તરફ, ઉનાળાની તીવ્ર ગરમીને કારણે પાણીનું બાષ્પીભવન ઝડપથી થાય છે. પરિણામે તળાવમાં પાણીનો સંગ્રહ જાળવી રાખવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. આસપાસના નાળા અને અન્ય જળસ્ત્રોતોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટવાથી પણ તળાવ સુધી પહોંચતા પાણી પર અસર પડે છે.
આ સંકટ પાછળ માનવસર્જિત કારણો પણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે. તળાવની આસપાસના વિસ્તારોમાં ખેતી માટે મોટા પ્રમાણમાં ભૂગર્ભજળનો ઉપયોગ થાય છે. સિંચાઈ માટે સતત પાણી ખેંચવામાં આવતાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર નીચે જઈ રહ્યું છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં પરવાનગી વિના બોરવેલ અને કૂવાઓ ખોદવામાં આવતાં પાણીના વપરાશ પર નિયંત્રણ રાખવું પણ મુશ્કેલ બને છે. વરસાદ ઓછો હોય અને બીજી તરફ ભૂગર્ભજળનો ઉપાડ વધે ત્યારે કુદરતી જળસ્ત્રોતો પર દબાણ વધે છે. તેની અસર તળાવમાં પાણી પહોંચવાની પ્રક્રિયા પર પણ પડી શકે છે.
તુઝ ગોલુનું મહત્વ માત્ર તેના કદ અને ખારાશ પૂરતું મર્યાદિત નથી. આ તળાવ ફ્લેમિંગો એટલે કે હંસાવર પક્ષીઓ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રજનન અને સંવર્ધન વિસ્તાર છે. છીછરા પાણીમાં ઉપલબ્ધ ખોરાક આ પક્ષીઓને જીવવા અને બચ્ચાંનો ઉછેર કરવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પૂરી પાડે છે. તળાવમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટતાં તેમના ખોરાક અને પ્રજનન માટે જરૂરી કુદરતી વાતાવરણ પર અસર થઈ શકે છે. જો પાણીની અછત સતત વધતી રહે તો ફ્લેમિંગોને અન્ય સ્થળોએ ખસવું પડી શકે છે, જ્યારે બચ્ચાંના ઉછેર અને તેમની વસ્તી જાળવવામાં પણ મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે.
તળાવની આસપાસની જીવસૃષ્ટિ પણ પાણીના સ્તર પર આધારિત છે. પાણી ઘટવાથી જળચર જીવો અને અન્ય પક્ષીઓ માટે ઉપલબ્ધ રહેઠાણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ખારાશ અને પાણીના પ્રમાણમાં થતા ફેરફારો સ્થાનિક પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે. આથી તુઝ ગોલુનું સુકાવું માત્ર એક તળાવમાં પાણી ઘટવાની ઘટના નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
આ તળાવ સ્થાનિક મીઠાના ઉત્પાદન માટે પણ જાણીતું છે. પાણીનું બાષ્પીભવન થતાં સપાટી પર મીઠું જમા થાય છે, જેનું ઉત્પાદન આ વિસ્તારની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલું છે. જોકે, પાણીના સ્તરમાં મોટા ફેરફારો અને પર્યાવરણીય સંકટ લાંબા ગાળે મીઠાના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા તથા તેની સાથે સંકળાયેલા ઉદ્યોગો પર પણ અસર કરી શકે છે. તળાવની સફેદ સપાટી અને કુદરતી દૃશ્યો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે, તેથી તળાવની સ્થિતિમાં થતા ફેરફારો પ્રવાસન ક્ષેત્ર માટે પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
તુઝ ગોલુને બચાવવા માટે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભજળના ઉપયોગ પર અસરકારક નિયંત્રણ અને ગેરકાયદેસર બોરવેલ સામે કાર્યવાહી જેવા પગલાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખેતીમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ વધારવો અને તળાવને પાણી પૂરું પાડતા કુદરતી જળસ્ત્રોતોનું સંરક્ષણ કરવું પણ જરૂરી છે. સાથે જ, તળાવના પાણીના સ્તર, ખારાશ અને ફ્લેમિંગોની વસ્તી પર સતત નજર રાખવાથી પર્યાવરણીય ફેરફારોને સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
તુઝ ગોલુનું સંકટ દર્શાવે છે કે ઓછો વરસાદ, વધતી ગરમી અને પાણીના અતિશય વપરાશની સંયુક્ત અસર કુદરતી જળસંપત્તિ પર કેટલી ગંભીર બની શકે છે. સમયસર સંરક્ષણનાં પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો તળાવની જીવસૃષ્ટિ, ફ્લેમિંગોના પ્રજનન સ્થળ અને તેની સાથે જોડાયેલી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને લાંબા ગાળાનું નુકસાન થઈ શકે છે. આથી તુઝ ગોલુનું રક્ષણ માત્ર તુર્કી માટે જ નહીં, પરંતુ કુદરતી જળસંપત્તિ અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
