ભારતમાં આગામી મહિનાઓ દરમિયાન અલ-નીનોની સંભવિત અસરને લઈને 180થી વધુ પર્યાવરણ અને હવામાન વૈજ્ઞાનિકોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે 2026-27 દરમિયાન અલ-નીનોની અસર સામાન્ય વર્ષોની સરખામણીએ વધુ ગંભીર બની શકે છે. તેની અસર માત્ર હવામાન સુધી મર્યાદિત ન રહેતા જંગલો, નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતીય વિસ્તારો, ખેતી અને વન્યજીવો પર પણ જોવા મળી શકે છે. આ અંગેનો સંશોધન અહેવાલ 16 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલમાં 2026-27 દરમિયાન સંભવિત મજબૂત અલ-નીનોને લઈને પર્યાવરણ અને ઇકોસિસ્ટમ પર પડનારી અસરો અંગે ચેતવણી આપવામાં આવી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશોમાં અત્યારથી જ તૈયારી શરૂ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
અલ-નીનો સામાન્ય રીતે પ્રશાંત મહાસાગરના પાણીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થવાની સ્થિતિ સાથે જોડાયેલો છે. તેની અસર વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોના હવામાન પર પડી શકે છે. ભારતમાં પણ અલ-નીનોની અસર ચોમાસા, તાપમાન અને વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફારના સ્વરૂપે જોવા મળી શકે છે. જો આગામી સમયગાળામાં અલ-નીનો વધુ મજબૂત બનશે તો દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ગરમી અને શુષ્ક હવામાનની સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ નવેમ્બર 2026થી આગળના સમયગાળામાં ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમી અને ઓછા વરસાદની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જો વરસાદમાં ઘટાડો થાય અને તાપમાન ઊંચું રહે તો પાણીની ઉપલબ્ધતા પર પણ દબાણ વધી શકે છે. ખાસ કરીને ખેતી અને પશુપાલન પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે.
ઓછા વરસાદ અને વધતી ગરમીના કારણે કૃષિ ક્ષેત્ર સામે પડકારો વધી શકે છે. ખેતી માટે સિંચાઈના પાણીની જરૂરિયાત વધશે, જ્યારે જળાશયો અને ભૂગર્ભજળ પર પણ દબાણ વધી શકે છે. વરસાદની અછત લાંબા સમય સુધી રહે તો પાક ઉત્પાદનને નુકસાન થવાની સાથે ગ્રામ્ય વિસ્તારોની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે. પશુપાલન ક્ષેત્રે પણ પાણી અને ઘાસચારાની અછત ઊભી થવાની શક્યતા રહે છે. વધતી ગરમી અને સૂકા વાતાવરણને કારણે જંગલોમાં આગ લાગવાનું જોખમ પણ વધી શકે છે. જંગલોમાં સૂકું ઘાસ અને વનસ્પતિ આગ ઝડપથી ફેલાવા માટે અનુકૂળ સ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. આવી આગથી જંગલી પ્રાણીઓના રહેઠાણને નુકસાન થઈ શકે છે અને જૈવવિવિધતા પર પણ લાંબા ગાળાની અસર પડી શકે છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં પણ ગરમીની અસર વધુ અનુભવાઈ શકે છે. કોંક્રિટના મકાનો, રસ્તાઓ અને વાહનોની વધુ સંખ્યા ધરાવતા શહેરોમાં હિટ આઇલેન્ડની અસર જોવા મળે છે. આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોની સરખામણીએ શહેરોમાં તાપમાન વધુ રહેવાની આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલતી ગરમી દરમિયાન વધુ ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, બાળકો અને બહાર કામ કરતા લોકો માટે ગરમીનો સામનો કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે. અલ-નીનોની અસર માત્ર જમીન સુધી સીમિત રહેવાની નથી. સમુદ્રી પર્યાવરણ પર પણ તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન વધવાથી મરીન હીટવેવની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી સમુદ્રનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ રહે તો દરિયાઈ જીવો અને સમગ્ર મરીન ઇકોસિસ્ટમ પર તેની અસર થઈ શકે છે.
સમુદ્રનું તાપમાન વધવાથી કોરલ રીફ એટલે કે પરવાળાની ભીંતો પર પણ જોખમ વધી શકે છે. વધારે ગરમીના કારણે કોરલ બ્લીચિંગની પ્રક્રિયા તેજ બની શકે છે. લાંબા સમય સુધી તાપમાન ઊંચું રહે તો કોરલના મૃત્યુનું જોખમ વધી શકે છે. કોરલ રીફ અનેક દરિયાઈ જીવો માટે મહત્વપૂર્ણ રહેઠાણ હોવાથી તેના નુકસાનની અસર સમગ્ર દરિયાઈ પર્યાવરણ પર પડી શકે છે. દરિયાઈ તાપમાન અને પર્યાવરણમાં ફેરફારનો સીધો સંબંધ માછીમારી સાથે પણ છે. પાણીનું તાપમાન બદલાતા માછલીઓના વસવાટના વિસ્તારોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. માછલીઓ અન્ય વિસ્તારો તરફ ખસી જાય તો તટીય વિસ્તારોના માછીમારોને અગાઉની સરખામણીએ વધુ દૂર સુધી જવું પડી શકે છે. તેના કારણે સમય, ઈંધણ અને ખર્ચ વધવાની સાથે તેમની આવક પર પણ અસર પડી શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ આ સંભવિત પડકારો સામે નુકસાન થયા બાદ પગલાં લેવાને બદલે અત્યારથી જ તૈયારી કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે. સ્થાનિક સ્તરે હવામાન અને પર્યાવરણની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવા માટે વધુ મોનિટરિંગ સેન્ટરો ઊભા કરવા, રિયલ-ટાઇમ ડેટા એકત્રિત કરવા અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોની ઓળખ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. અલ-નીનો જેવી કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયાને રોકવી શક્ય નથી, પરંતુ તેની સંભવિત અસર માટે અગાઉથી આયોજન કરી શકાય છે. પાણીનું સંચાલન, ખેતી માટે યોગ્ય આયોજન, જંગલોમાં આગ રોકવા માટેની તૈયારીઓ, શહેરોમાં ગરમી સામેના ઉપાયો અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું સતત મોનિટરિંગ કરવામાં આવે તો નુકસાન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ ચેતવણીનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આગામી મહિનાઓમાં હવામાનની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવાની જરૂર છે. જો અલ-નીનોની અસર ધારણા મુજબ વધુ મજબૂત બને તો તેની અસર દેશના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અલગ-અલગ રીતે જોવા મળી શકે છે. તેથી હવામાનના બદલાતા સંકેતોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર, સંશોધન સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક તંત્રોએ અત્યારથી જ જરૂરી આયોજન કરવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
