ભારતીય શેરબજારમાં સ્થાનિક રોકાણકારોને રાહત આપવા અને વિદેશી રોકાણકારોને ફરી આકર્ષવા માટે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) દ્વારા કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સને લગતા બે મહત્ત્વના પ્રસ્તાવો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રસ્તાવોમાં વિદેશી રોકાણકારો પર લાગતો લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ (LTCG) ટેક્સ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, સ્થાનિક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણકારો એક સ્કીમમાંથી બીજી સ્કીમમાં રોકાણનું સ્વિચિંગ કરે ત્યારે તેમને ટેક્સમાંથી રાહત આપવાનો પણ પ્રસ્તાવ છે. જો સરકાર આ ભલામણો સ્વીકારે તો શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરતા લોકોને ફાયદો થઈ શકે છે. જોકે, આ અંગે અંતિમ નિર્ણય કેન્દ્ર સરકાર જ લેશે.
ફેબ્રુઆરી 2027માં રજૂ થનારા કેન્દ્રીય બજેટના આશરે ત્રણ મહિના પહેલાં સેબીએ આ ભલામણો સરકાર સમક્ષ મૂકી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી મૂડીરોકાણનો પ્રવાહ વધારવાનો અને સ્થાનિક રોકાણકારોને મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં લાંબા સમય સુધી રોકાણ જાળવી રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
સેબીના પ્રથમ પ્રસ્તાવમાં વિદેશી રોકાણકારો માટે લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. હાલમાં ભારતીય શેરબજારમાં રોકાણ કરીને લાંબા ગાળે નફો મેળવનારા વિદેશી રોકાણકારોએ નિર્ધારિત નિયમો મુજબ LTCG ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે. સેબીનું માનવું છે કે આ ટેક્સ નાબૂદ કરવામાં આવે તો ભારતીય બજારમાં વિદેશી રોકાણકારોનો રસ વધી શકે છે અને વિદેશી મૂડીરોકાણને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
બીજો પ્રસ્તાવ સ્થાનિક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણકારો માટે છે. હાલમાં જો કોઈ રોકાણકાર એક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમમાંથી બીજી સ્કીમમાં જવા માટે પોતાની જૂની સ્કીમના યુનિટ્સ વેચે છે, તો તેને ટેક્સની દૃષ્ટિએ વેચાણનો વ્યવહાર ગણવામાં આવે છે. તેના કારણે રોકાણકારને કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ ચૂકવવો પડી શકે છે. સેબી ઇચ્છે છે કે એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી રાખેલા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યુનિટ્સને વેચીને બીજી સ્કીમમાં રોકાણ કરવામાં આવે તો તેને કરપાત્ર વેચાણ ન ગણવામાં આવે. એટલે કે, રોકાણકાર એક સ્કીમમાંથી બીજી સ્કીમમાં નાણાં ખસેડે ત્યારે તેને ટેક્સમાંથી રાહત મળે. આ પગલાનો હેતુ રોકાણકારોના નાણાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગમાં જ જળવાઈ રહે તેવો છે.
હાલના નિયમો મુજબ, એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી રાખવામાં આવેલી નિર્ધારિત ઇક્વિટી સિક્યોરિટીઝના વેચાણથી થતી આવક પર લાગુ છૂટની મર્યાદા બાદ 12.5 ટકા લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ વસૂલવામાં આવે છે. જ્યારે એક વર્ષ કે તેથી ઓછા સમયગાળામાં વેચાણ કરીને નફો મેળવવામાં આવે તો 20 ટકા શોર્ટ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ (STCG) ટેક્સ લાગુ પડે છે. આ ઉપરાંત શેરની ખરીદી અને વેચાણ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) તથા ડિવિડન્ડની આવક પર લાગુ કરવેરાના નિયમો પણ અમલમાં છે. સેબીના મતે વૈશ્વિક બજારોની સરખામણીએ ભારતમાં ઇક્વિટી રોકાણ સાથે જોડાયેલો વ્યવહાર ખર્ચ વધારે હોવાથી વિદેશી રોકાણકારો માટે બજારની આકર્ષકતા ઘટી શકે છે.
આ પ્રસ્તાવો એવા સમયે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે જ્યારે ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) દ્વારા મોટા પાયે વેચવાલી જોવા મળી રહી છે. આપેલી વિગતો મુજબ, ચાલુ વર્ષ દરમિયાન વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી આશરે 31 બિલિયન ડોલરનું રોકાણ પાછું ખેંચ્યું છે. સતત વેચવાલીને કારણે શેરબજાર પર દબાણ વધ્યું છે અને ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્ય પર પણ તેની અસર જોવા મળી છે.
છેલ્લાં બે વર્ષના બજાર પ્રદર્શનના આંકડાઓ પણ આ સ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન નિફ્ટી 50માં 4.8 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જ્યારે MSCI ઇમર્જિંગ માર્કેટ ઇન્ડેક્સમાં આશરે 40 ટકાનો વધારો થયો છે. બીજી તરફ, મોટા શેરોમાં રોકાણ કરતા સ્થાનિક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સનું સરેરાશ રિટર્ન પણ 1.6 ટકા ઘટ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આ સ્થિતિમાં કેટલાક રિટેલ રોકાણકારો વિદેશી બજારો તરફ વળી રહ્યા હોવાનો અંદાજ છે.
કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સમાં રાહત આપવાના પ્રસ્તાવને લઈને બ્રોકરેજ ક્ષેત્રમાં પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. જેફરીઝના અંદાજ મુજબ, કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સમાં ઘટાડો અથવા તેને નાબૂદ કરવાથી વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતીય શેરબજાર વધુ આકર્ષક બની શકે છે અને પોર્ટફોલિયો રોકાણમાં વધારો થઈ શકે છે. બીજી તરફ, IIFLના અંદાજ પ્રમાણે LTCG ટેક્સ નાબૂદ કરવામાં આવે તો વિદેશી રોકાણકારોના રિટર્નમાં 2.3 ટકા પોઈન્ટ સુધીનો વધારો થઈ શકે છે. જોકે, આ અંદાજો પ્રસ્તાવના સંભવિત પરિણામો અંગેના છે અને તેનો અમલ થાય તો જ વાસ્તવિક અસર જાણી શકાશે.
ભારતનો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગ પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યો છે. હાલમાં આ ઉદ્યોગ પાસે આશરે ₹82.6 લાખ કરોડની સંપત્તિ છે. સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) મારફતે દર મહિને સરેરાશ ₹30,000 કરોડનું રોકાણ આવી રહ્યું છે. આવા મોટા રોકાણકાર વર્ગને ધ્યાનમાં રાખીને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ બદલવા પર ટેક્સ રાહત આપવાનો પ્રસ્તાવ મહત્ત્વનો બની શકે છે.
હવે આ બંને પ્રસ્તાવો પર કેન્દ્ર સરકાર શું નિર્ણય લે છે તેના પર રોકાણકારોની નજર રહેશે. જો સરકાર વિદેશી રોકાણકારો માટે LTCG ટેક્સ નાબૂદ કરવાની અને સ્થાનિક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણકારોને સ્કીમ સ્વિચિંગમાં ટેક્સ રાહત આપવાની ભલામણો સ્વીકારે તો રોકાણની દિશા અને બજારની પ્રવૃત્તિઓ પર તેની અસર પડી શકે છે. જોકે, માત્ર ટેક્સમાં ફેરફારથી શેરબજાર નવી ઊંચાઈએ પહોંચશે તેવી ખાતરી આપી શકાય નહીં. બજારનું પ્રદર્શન કંપનીઓની કમાણી, અર્થતંત્રની સ્થિતિ, વૈશ્વિક પરિબળો અને રોકાણકારોના વિશ્વાસ સહિત અનેક બાબતો પર આધારિત રહે છે.