અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રશિયા અને ઈરાન સામેના નવા પ્રતિબંધ કાયદા પર સહી કરી દીધી છે. 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવેલા H.R. 5334ને ‘Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ કાયદો રશિયાના ઊર્જા અને સંરક્ષણ ક્ષેત્ર પર વધુ દબાણ લાવવાની સાથે રશિયન તેલ અને ગેસ ખરીદતા અન્ય દેશો સામે પણ ભારે આયાત શુલ્ક લાદવાની સત્તા અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને આપે છે. નવા કાયદાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે રશિયન મૂળના ક્રૂડ ઓઈલ અથવા કુદરતી ગેસની ખરીદી કરનારા ચોક્કસ દેશોમાંથી અમેરિકામાં આયાત થતી વસ્તુઓ પર 100 ટકા સુધીનો ટેરિફ લાદી શકાય છે. જોકે આનો અર્થ એવો નથી કે ભારત કે ચીન પર 100 ટકા ટેરિફ તાત્કાલિક લાગુ થઈ ગયો છે. કાયદો રાષ્ટ્રપતિને આવી કાર્યવાહી કરવાની સત્તા આપે છે અને કયા દેશ સામે કેટલો દર લાગુ કરવો તે આગળની કાર્યવાહી પર નિર્ભર રહેશે.
આ કાયદા હેઠળ રશિયન તેલ અને ગેસના પાંચ સૌથી મોટા ખરીદદારોને તથા રશિયન ઊર્જા પરના પ્રતિબંધોને ટાળવામાં મદદ કરનારા પાંચ મોટા દેશોને નિશાન બનાવવાની જોગવાઈ છે. અમેરિકી કોંગ્રેસમાં ચર્ચા દરમિયાન ભારત અને ચીન સહિત કેટલાક દેશોના નામ આ જોગવાઈ સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા. જોકે અંતિમ કાયદામાં 100 ટકા ટેરિફનો દર આપમેળે ભારત કે ચીન માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો નથી. આ કાયદો 30 દિવસની સમયમર્યાદા સાથે ટેરિફ કાર્યવાહી માટેનું માળખું બનાવે છે. કાયદામાં રશિયન ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસ ખરીદનારા દેશો માટે 100 ટકા સુધીના શુલ્કની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સાથે જ કેટલાક કિસ્સામાં ગેસની આયાત સંબંધિત રાહતની જોગવાઈ પણ છે. જો કોઈ દેશ નિર્ધારિત સમયગાળામાં રશિયન ગેસની આયાત કુલ રશિયન ગેસ આયાતના 15 ટકાથી ઓછી રાખે અને આયાત ઘટાડવા માટે નોંધપાત્ર પગલાં લેતો હોય તો તેને ગેસ સંબંધિત ટેરિફમાંથી રાહત મળી શકે છે.
ભારત માટે આ કાયદો ખાસ મહત્વનો છે કારણ કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રશિયા ભારત માટે ક્રૂડ ઓઈલના મહત્વના સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ભારત રશિયન ક્રૂડ ખરીદીને રિફાઈન કરીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે. જો અમેરિકી સરકાર ભવિષ્યમાં ભારતને આ કાયદા હેઠળના દેશોમાં સામેલ કરીને અમેરિકામાં આવતી ભારતીય ચીજવસ્તુઓ પર ઊંચો ટેરિફ લગાવે, તો અમેરિકન બજારમાં ભારતીય નિકાસકારો માટે ખર્ચ અને સ્પર્ધાત્મકતાનો મુદ્દો ઊભો થઈ શકે છે. ભારત-અમેરિકા વેપાર પર તેની અસર કેટલી થશે તે આખરે અમેરિકી સરકાર કયા ઉત્પાદનો પર અને કેટલો ટેરિફ લાગુ કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. હાલમાં 100 ટકા દરની સત્તા હોવા છતાં ચોક્કસ દેશ, ચોક્કસ દર અને કયા માલ પર શુલ્ક લાગશે તેની વિગતો અલગથી નક્કી થવાની છે. આથી હાલ તેને ભારત પર 100 ટકા ટેરિફ લાગુ થઈ ગયો હોવાનું કહેવું યોગ્ય નથી.
ચીન માટે પણ સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે. ચીન રશિયન ઊર્જાનો મોટો ખરીદદાર છે અને નવા અમેરિકી કાયદાની જોગવાઈઓ હેઠળ તે પણ સંભવિત અસરગ્રસ્ત દેશોમાં આવે છે. જો ચીનથી અમેરિકામાં આયાત થતી ચીજવસ્તુઓ પર વધારાનો ટેરિફ લગાવવામાં આવે તો બંને દેશો વચ્ચેના વેપાર પર તેની અસર પડી શકે છે. જોકે ચીન સામે પણ વાસ્તવિક ટેરિફનો દર અને અમલીકરણની વિગતો અમેરિકી સરકારની આગામી કાર્યવાહીથી સ્પષ્ટ થશે. નવા કાયદાનો બીજો મહત્વનો ભાગ રશિયાની ‘શેડો ફ્લીટ’ સામેની કાર્યવાહી છે. રશિયન તેલની નિકાસ પરના પ્રતિબંધોને ટાળવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી કહેવાતી શેડો ફ્લીટમાં સામેલ જહાજો, તેમના માલિકો, ઓપરેટરો, મેનેજરો, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય સહયોગીઓને નિશાન બનાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ રીતે રશિયન ઊર્જાના વેપાર સાથે સંકળાયેલા સમગ્ર નેટવર્ક પર દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
કાયદામાં રશિયા સાથે સંબંધિત અન્ય કડક પ્રતિબંધોની પણ જોગવાઈ છે. રશિયાના ઊર્જા ક્ષેત્ર, સંરક્ષણ ક્ષેત્ર અને પ્રતિબંધોને ટાળવામાં મદદ કરતા વિદેશી નેટવર્ક પર કાર્યવાહી કરવાનું માળખું બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત ઈરાન સામેના કેટલાક વર્તમાન પ્રતિબંધોને પણ આગળ વધારવામાં આવ્યા છે. આ કાયદામાં રશિયા પાસેથી થતી સીધી આયાતને લઈને પણ અલગ જોગવાઈ છે. રશિયન મૂળના માલ પર અમેરિકામાં 500 ટકા સુધીના ડ્યુટી દરની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જે રશિયન માલ પર લાગુ થનારા અન્ય શુલ્ક ઉપરાંત હોઈ શકે છે. આ જોગવાઈ અને રશિયન ઊર્જા ખરીદતા ત્રીજા દેશો પર લાગુ થઈ શકતા 100 ટકા સુધીના ટેરિફ વચ્ચે તફાવત છે.
ભારત માટે સૌથી મોટો સવાલ હવે એ રહેશે કે અમેરિકી સરકાર આ સત્તાનો વાસ્તવિક ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે. જો ભારત પર ઊંચો ટેરિફ લાગુ કરવામાં આવે તો અમેરિકામાં ભારતીય નિકાસ મોંઘી થઈ શકે છે. ટેક્સટાઈલ, એન્જિનિયરિંગ, કેમિકલ, ફાર્માસ્યુટિકલ અને અન્ય ક્ષેત્રોના નિકાસકારો માટે અમેરિકી બજારમાં સ્પર્ધાત્મકતા પર અસર થઈ શકે છે. જોકે વાસ્તવિક અસરનું મૂલ્યાંકન ત્યારે જ થઈ શકશે જ્યારે અમેરિકી સરકાર ટેરિફનો દર અને તેની લાગુ પડતી ચીજવસ્તુઓ સ્પષ્ટ કરશે. બીજી તરફ ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા પણ આ સમગ્ર મુદ્દાનો મહત્વનો ભાગ છે. રશિયન ક્રૂડની ખરીદીમાં ઘટાડો થાય અથવા તેના કારણે વેપાર પર દબાણ વધે તો ભારતને અન્ય સપ્લાયરો પાસેથી વધુ ક્રૂડ ખરીદવાની જરૂર પડી શકે છે. વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ અને સપ્લાયની સ્થિતિ જેવા પરિબળો પણ તેની અસર નક્કી કરશે.
ચીન માટે પણ આવી જ રીતે ઊર્જા ખરીદી અને અમેરિકી બજાર વચ્ચે સંતુલનનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. જો અમેરિકી ટેરિફનો વ્યાપ મોટો રહે તો ચીનના નિકાસકારો પર વધારાનો ખર્ચ આવી શકે છે. જોકે ચીનની અર્થવ્યવસ્થા અને વેપાર માળખું વિશાળ હોવાથી વાસ્તવિક અસર અલગ-અલગ ક્ષેત્રોમાં અલગ હોઈ શકે છે. હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ટ્રમ્પે કાયદા પર હસ્તાક્ષર કરી દીધા છે અને હવે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ પાસે રશિયન ઊર્જા ખરીદનારા દેશો સામે 100 ટકા સુધીના ટેરિફનો ઉપયોગ કરવાની કાયદાકીય સત્તા છે. પરંતુ ભારત અને ચીન પર 100 ટકા ટેરિફ પહેલેથી જ લાગુ થઈ ગયો છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. આગામી સમયમાં અમેરિકી સરકાર કયા દેશને નિશાન બનાવે છે, કયો દર નક્કી કરે છે અને કયા ઉત્પાદનો પર તે લાગુ કરે છે તેનાથી આગળની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે. આથી ભારત અને ચીન માટે આગામી કેટલાક અઠવાડિયા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. રશિયન તેલની ખરીદી, અમેરિકા સાથેનો વેપાર અને સંભવિત ટેરિફ વચ્ચેનું સંતુલન બંને દેશોની નીતિ માટે મહત્વનું રહેશે. હાલમાં કાયદો અમલમાં આવી ચૂક્યો છે, પરંતુ તેની સૌથી મોટી અસર અંગેનો નિર્ણય હવે અમેરિકી સરકારની આગામી કાર્યવાહી પર નિર્ભર રહેશે.
