દક્ષિણ એશિયા અને હિંદ મહાસાગરના અત્યંત સંવેદનશીલ ભૌગોલિક-રાજકીય ક્ષેત્રમાં તાજેતરમાં જે ઘટનાઓ ઘટી રહી છે, તેણે સુરક્ષા નિષ્ણાતોની ઊંઘ ઉડાડી દીધી છે. માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ મુઇઝ્ઝુની ઇસ્લામાબાદની સત્તાવાર મુલાકાત અને તે દરમિયાન પાકિસ્તાન સાથે થયેલા ૨૦ જેટલા મહત્વપૂર્ણ કરારો માત્ર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચેના સામાન્ય દ્વિપક્ષીય સંબંધો નથી, પરંતુ આ સમગ્ર પ્રદેશમાં એક નવા સૈન્ય અને રાજદ્વારી સમીકરણની શરૂઆત છે. ‘ઇન્ડિયા આઉਟ’ જેવા ચીન-પ્રેરિત નારાઓ સાથે સત્તાના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચેલા મુઇઝ્ઝુનું પાકિસ્તાન તરફ આ પ્રકારે વધુ પડતું ઢળવું અને પાકિસ્તાન દ્વારા માલદીવમાં પોતાના ખાસ રાજદૂત તરીકે એક નિવૃત્ત વાઇસ એડમિરલની નિમણૂક કરવી, તે ભારત માટે માત્ર ચિંતાનો નહીં પરંતુ ગહન મંથન અને સચેત થવાનો વિષય છે.
માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ મુઇઝ્ઝુ અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફની ઉપસ્થિતિમાં હસ્તાક્ષર પામેલા આ ૨૦ કરારોમાં સંરક્ષણ સહયોગ, દરિયાઈ સુરક્ષા (Maritime Security), સાયબર સુરક્ષા, ગુપ્તચર માહિતીનું આદાનપ્રદાન અને દ્વિપક્ષીય વેપારનો સમાવેશ થાય છે. બંને દેશોએ આગામી બે વર્ષમાં વેપારને ૨૦૦ મિલિયન ડૉલર સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, પરંતુ આર્થિક આંકડાઓ કરતાં આ કરારો પાછળ છુપાયેલો લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક એજન્ડા ભારત માટે અતિ સંવેદનશીલ છે. માલદીવ હિંદ મહાસાગરમાં એવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગ પર સ્થિત છે જ્યાંથી વિશ્વના મોટાભાગના તેલ અને વેપારી જહાજો પસાર થાય છે. આવા ભૌગોલિક રીતે મહત્ત્વના ટાપુ રાષ્ટ્ર સાથે પાકિસ્તાનનું લશ્કરી નિકટતા વધારવી એ માત્ર ભારતને ઘેરવાની કૂટનીતિનો એક ભાગ છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી મોટો ખતરો કે ચેતવણીરૂપ સંકેત પાકિસ્તાન દ્વારા માલદીવમાં પોતાના નવા રાજદૂત તરીકે નિવૃત્ત વાઇસ એડમિરલ ફૈઝલ રસૂલ લોધીની નિમણૂક છે. સામાન્ય રીતે રાજદ્વારી પદો પર વિદેશ સેવાના કુશળ અધિકારીઓ કે રાજનીતિજ્ઞોની નિમણૂક થતી હોય છે, પરંતુ એક વરિષ્ઠ સૈન્ય કમાન્ડર અને નૌકાદળના નિષ્ણાતને માલદીવ જેવા ટાપુ દેશમાં મોકલવા પાછળ પાકિસ્તાનની ગહરી ચાલ છુપાયેલી છે. આ નિમણૂક સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન માત્ર કાગળ પરના રાજદ્વારી સંબંધો પૂરતું સીમિત રહેવા માંગતું નથી, પરંતુ જમીની સ્તરે અને દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા ઈચ્છે છે. ભારતીય નૌકાદળ માટે આ એક આંખ ઉઘાડનારી ઘટના છે, કારણ કે માલદીવની ધરતી પર પાકિસ્તાની સૈન્ય મનસૂબા ફળે તો તે ભારતની દરિયાઈ સીમાની સુરક્ષા સામે મોટો પડકાર બની શકે છે.
ભારતે દાયકાઓથી માલદીવના ‘ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર’ (સૌપ્રથમ મદદ કરનાર) તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે. કુદરતી આપત્તિઓ હોય, કોવિડ મહામારી હોય કે આર્થિક સંકટ, ભારતે હંમેશા માલદીવને પોતાના નાના ભાઈની જેમ સાથ આપ્યો છે. માલદીવની અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર પ્રવાસન (Tourism) છે, અને તેના નાગરિકો માટે પણ ભારત સ્વાસ્થ્ય, શિક્ષણ અને વેપાર ક્ષેત્રે અનિવાર્ય ભાગીદાર રહ્યું છે. પરંતુ, રાજકારણ ક્યારેક ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાઓ અને સદ્ભાવનાને નજરઅંદાજ કરી દે છે. વર્તમાન માલદીવ સરકાર ભારત વિરોધી વલણ અપનાવીને ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોને પોતાના ખભા પર રાખીને ભારત પર દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જો પાકિસ્તાની સેના અને તેની ગુપ્તચર એજન્સીઓ (ISI) માલદીવની સુરક્ષા વ્યવસ્થા, પોલીસ તાલીમ કે ડ્રગ્સ વિરોધી અભિયાનના નામે ત્યાં પગપેસારો કરે છે, તો તે ભારતની દક્ષિણી સુરક્ષા કવચમાં ગાબડાં પાડવા સમાન સાબિત થશે.
આ કરારોમાં ડ્રગ હેરફેર અટકાવવા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સંબંધિત માહિતી શેર કરવાના મુદ્દાઓ પણ સામેલ છે. ઉપરી સ્તરે આ વાતો ખૂબ આધુનિક અને સુરક્ષાત્મક લાગે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર એજન્સીઓ આ આડશમાં ભારત વિરોધી ગતિવિધિઓનું કેન્દ્ર હિંદ મહાસાગરમાં સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. માલદીવની દરિયાઈ સીમાઓનો ઉપયોગ ભારતની સુરક્ષા વિરુદ્ધ જાસૂસી કે અન્ય ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે થાય તેવી પૂરેપૂરી સંભાવના છે. આ સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ થાય છે કે ભારતે શું કરવું જોઈએ? શું ભારતે માત્ર નિવેદનો આપીને બેસી રહેવું જોઈએ કે પછી કોઈ નક્કર પગલાં ભરવા જોઈએ? ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય અને સુરક્ષા એજન્સીઓ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર ચાંપતી નજર રાખી રહી છે.
ભારત સારી રીતે જાણે છે કે માત્ર કાગળ પર થયેલા કરારોથી માલદીવ રાતોરાત ભારતની વિરુદ્ધ કોઈ મોટું જોખમી પગલું નહીં ભરી શકે, કારણ કે માલદીવની આર્થિક અને ભૌગોલિક મજબૂરીઓ સીધી ભારત સાથે જોડાયેલી છે. ભારતે માલદીવની જનતા સાથેના સંબંધોને મજબૂત રાખવા પડશે. સરકાર બદલાય છે પણ જનતા સાથેના સંબંધો કાયમી હોય છે. માલદીવના સામાન્ય નાગરિકો સમજે છે કે ભારત તેમના માટે સૌથી વિશ્વસનીય મિત્ર છે. હિંદ મહાસાગરમાં ભારતીય નૌકાદળની તાકાત એટલી મજબૂત છે કે કોઈપણ બાહ્ય તાકાત ભારતની સુરક્ષાને નજરઅંદાજ ન કરી શકે. લાક્ષદ્વીપ અને મિનિકોઈ ટાપુઓ પર ભારતે પોતાની સૈન્ય સજ્જતા વધુ તેજ કરવી જોઈએ જેથી કોઈપણ કટોકટીના સમયે તાત્કાલિક કાર્યવાહી થઈ શકે.
હિંદ મહાસાગરમાં બદલાતા આ સમીકરણો ભારત માટે એ ચેતવણી છે કે હવે પડોશી દેશોની રાજનીતિ માત્ર જમીની સરહદો પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ સાગર કિનારાઓ પણ અશાંત થઈ રહ્યા છે. માલદીવ અને પાકિસ્તાનની આ વધતી નિકટતા ભલે અસ્થાયી હોય કે રણનીતિક દબાણ ઊભુ કરવા માટેની હોય, પરંતુ ભારતે દરેક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે સજ્જ રહેવું પડશે. ‘સાપના મુખમાં હાથ નાખવા’ સમાન આ ખેલમાં માલદીવ ખુદ ક્યારે ફસાઈ જશે તેની તેને ખબર નથી, પરંતુ ભારતે પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે ક્યારેય સમાધાન ન કરતા, સાવચેતીપૂર્વક આગામી કૂટનીતિક પગલાં ભરવા પડશે તે નક્કી છે.
