અમેરિકાના સૌથી ધનિક ઉદ્યોગપતિ એલોન મસ્કે અમેરિકાનાં દરેક બાળકને પોતાની રોકેટ બનાવતી કંપની સ્પેસએક્સનો એક શેર આપવાની જાહેરાત કરી હોવાનો દાવો સામે આવ્યો છે. આ યોજના આવતા વર્ષે અમલમાં મૂકવાની વાત કરવામાં આવી છે. જો આશરે 7.4 કરોડ બાળકોને એક-એક શેર આપવામાં આવે અને દરેક શેરની કિંમત લગભગ 146 ડોલર ગણવામાં આવે, તો કુલ મૂલ્ય આશરે 10.8 અબજ ડોલર એટલે કે રૂ. 1 લાખ કરોડથી વધુ થઈ શકે છે. જોકે, આ યોજનાની સત્તાવાર વિગતો, પાત્રતાના નિયમો અને શેર વિતરણની પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટતા ઉપલબ્ધ નથી. મસ્કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર કરેલી પોસ્ટમાં આવતા વર્ષે અમેરિકાના દરેક બાળકને સ્પેસએક્સનો એક શેર આપવાની વાત કરી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. તેમણે આ પહેલને ભવિષ્યમાં જાહેર થનારી અન્ય યોજનાઓમાંની પ્રથમ યોજના ગણાવી છે. જોકે, બાળકોને શેર આપવા માટે કઈ વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે અને યોજના કઈ તારીખથી શરૂ થશે તે અંગે હજુ સુધી પૂરતી માહિતી સામે આવી નથી.
અમેરિકામાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં આશરે 7.4 કરોડ બાળકો છે. જો દરેક બાળકને એક શેર મળે, તો શેરની સંખ્યા કરોડોમાં પહોંચશે. આપેલા અંદાજ મુજબ, એક શેરની કિંમત 146 ડોલર એટલે કે આશરે રૂ. 13,861 ગણવામાં આવે તો કુલ મૂલ્ય રૂ. 1 લાખ કરોડથી વધુ થાય છે. જોકે, આ ગણતરી શેરની અંદાજિત કિંમત અને બાળકોની સંખ્યા પર આધારિત છે. વાસ્તવિક મૂલ્ય વિતરણ સમયે કંપનીના મૂલ્યાંકન અને શેરના પ્રકાર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. આ જાહેરાત સાથે અનેક પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા છે. મસ્કે અમેરિકાના દરેક બાળકનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, પરંતુ તેમાં માત્ર અમેરિકન નાગરિકોનો સમાવેશ થશે કે દેશમાં રહેતાં અન્ય બાળકોને પણ લાભ મળશે તે સ્પષ્ટ નથી. નવજાત શિશુઓને પણ શેર મળશે કે નહીં, બાળકોની ઉંમર માટે કોઈ મર્યાદા રહેશે કે નહીં અને પાત્રતા સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજોની જરૂર પડશે તે અંગે પણ માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નથી.
શેરનું વિતરણ કેવી રીતે થશે તે પણ મહત્ત્વનો પ્રશ્ન છે. અમેરિકામાં સગીર વયનાં બાળકો માટે કસ્ટોડિયલ એકાઉન્ટ દ્વારા શેર રાખવાની વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારના ખાતામાં બાળક પુખ્ત વયનું થાય ત્યાં સુધી માતા-પિતા અથવા ગાર્ડિયન તેની દેખરેખ રાખે છે. જોકે, સ્પેસએક્સના શેર બાળકોને આ પ્રકારનાં ખાતાં મારફતે આપવામાં આવશે કે કોઈ ટ્રસ્ટ અથવા બીજી વ્યવસ્થા દ્વારા, તે અંગે હજી કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. શેર મળ્યા પછી તેને વેચી શકાશે કે નહીં, ટ્રાન્સફર કરી શકાશે કે નહીં અને શેરધારક તરીકે મતદાનનો અધિકાર મળશે કે નહીં તે અંગે પણ સવાલો છે. કંપનીમાં શેરના અલગ-અલગ વર્ગ હોઈ શકે છે અને દરેક વર્ગ સાથે જોડાયેલા અધિકારો અલગ હોઈ શકે છે. મસ્કે કયા પ્રકારના શેર આપવાની યોજના બનાવી છે તે સ્પષ્ટ ન હોવાથી બાળકોને મળનારા અધિકારો અંગે હાલ ચોક્કસ કંઈ કહી શકાય તેમ નથી.
સ્પેસએક્સમાં એલોન મસ્કની મોટી હિસ્સેદારી છે. આપેલી નિયમનકારી વિગતો મુજબ, 30 જૂન 2026 સુધીમાં કંપનીમાં તેમનો હિસ્સો 48.4 ટકા હતો. તેમની માલિકીના શેર અલગ-અલગ વર્ગો અને ટ્રસ્ટ મારફતે રાખવામાં આવ્યા છે. તેમાં ક્લાસ A અને ક્લાસ B શેર ઉપરાંત પ્રતિબંધિત શેર તથા ભવિષ્યમાં શેર ખરીદવાના સ્ટોક ઑપ્શન સાથે જોડાયેલા અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેર અને અધિકારોનું મૂલ્ય કંપનીના મૂલ્યાંકન તથા લાગુ પડતા નિયમો પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. વર્ષ 2002માં સ્થાપિત સ્પેસએક્સે પુનઃઉપયોગ કરી શકાય તેવા રોકેટની ટેકનોલોજી વિકસાવીને અવકાશ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવ્યું છે.
કંપની રોકેટ પ્રક્ષેપણ, ઉપગ્રહોને અવકાશમાં પહોંચાડવા, સ્ટારલિંક દ્વારા સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા અને માનવ અવકાશ મિશન જેવા ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત છે. 31 મે 2020ના રોજ કંપનીએ નાસા સાથે મળીને બે અવકાશયાત્રીઓને અંતરિક્ષમાં મોકલ્યા હતા. આ મિશન ખાનગી કંપની દ્વારા માનવ અવકાશ ઉડાનના ક્ષેત્રમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના બની હતી. મસ્કની આ જાહેરાત સાચી રીતે ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવશે તે જાણવા માટે વધુ વિગતોની રાહ જોવી પડશે. ખાસ કરીને શેરની પાત્રતા, વિતરણની પદ્ધતિ, જરૂરી મંજૂરીઓ અને શેરધારકોને મળનારા અધિકારો અંગે સ્પષ્ટતા થયા પછી જ યોજનાની વાસ્તવિક અસરનો અંદાજ લગાવી શકાશે.
Elon Musk, SpaceX, US News, Stock Market, Space Technology
