ભારતે અવકાશ ક્ષેત્રે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. હૈદરાબાદ સ્થિત સ્પેસટેક સ્ટાર્ટઅપ TakeMe2Spaceનું MOI-1A સેટેલાઇટ સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં પહોંચ્યું છે. આ સેટેલાઇટની ખાસિયત એ છે કે તે માત્ર પૃથ્વીની તસવીરો અને અન્ય ડેટા એકત્ર કરીને તેને જમીન પર મોકલશે નહીં, પરંતુ અવકાશમાં જ આ ડેટાનું પ્રાથમિક વિશ્લેષણ પણ કરી શકશે. આ ટેક્નોલોજીને ‘ઓર્બિટલ કમ્પ્યુટિંગ’ કહેવામાં આવે છે. કંપની MOI-1Aને ભારતનું પ્રથમ ઓર્બિટલ કમ્પ્યુટિંગ સેટેલાઇટ ગણાવે છે.
MOI-1Aને SpaceXના Transporter-18 રાઇડશેર મિશન દ્વારા 1 ઓક્ટોબરે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. આ મિશનમાં ભારતના અન્ય કેટલાક સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સના પેલોડ્સ પણ અવકાશમાં પહોંચ્યા હતા. MOI-1Aમાં Nvidia Orin NX આધારિત AI કમ્પ્યુટિંગ સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે, જે સેટેલાઇટને અવકાશમાં જ ડેટા પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. કંપનીની ટેકનિકલ વિગતો અનુસાર સેટેલાઇટમાં 117 TOPS સુધીની AI કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા, 2 ટેરાબાઇટ ઓનબોર્ડ સ્ટોરેજ અને 9-બેન્ડ મલ્ટિસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ સિસ્ટમ છે.
સામાન્ય રીતે પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ કરતા સેટેલાઇટ દ્વારા મોટી માત્રામાં તસવીરો અને સેન્સર ડેટા એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ ડેટા પહેલા સેટેલાઇટથી જમીન પર આવેલા ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન સુધી મોકલવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ દ્વારા તેનું વિશ્લેષણ થાય છે. મોટી માત્રામાં ડેટા હોય ત્યારે તેને પૃથ્વી સુધી મોકલવા માટે વધારે બેન્ડવિડ્થ, સમય અને ખર્ચની જરૂર પડે છે.
MOI-1A આ પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. સેટેલાઇટ પૃથ્વીની કોઈ ચોક્કસ જગ્યાની તસવીરો કે ડેટા એકત્ર કર્યા પછી તેમાં રહેલી જરૂરી માહિતી ઓળખી શકે છે અને ત્યારબાદ આખો કાચો ડેટા પૃથ્વી પર મોકલવાને બદલે વિશ્લેષણનું પરિણામ અથવા ઉપયોગી ડેટા જ મોકલી શકે છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર ગ્રાહકો પોતાના AI મોડલ સેટેલાઇટ પર ચલાવી શકશે અને ચોક્કસ વિસ્તારને લગતા ડેટાનું અવકાશમાં જ વિશ્લેષણ કરી શકશે.
સરળ ઉદાહરણથી સમજીએ તો કોઈ સેટેલાઇટે 300 GB જેટલો ડેટા એકત્ર કર્યો હોય, પરંતુ તેમાં માત્ર થોડા GB માહિતી જ ઉપયોગી હોય તો AI સિસ્ટમ જરૂરી ભાગને ઓળખી શકે છે. ત્યારબાદ સંપૂર્ણ 300 GB ડેટા પૃથ્વી પર મોકલવાને બદલે માત્ર જરૂરી માહિતી અથવા તેનું વિશ્લેષણ મોકલી શકાય. આ રીતે ડેટા ટ્રાન્સમિશનનો ભાર ઓછો થઈ શકે છે અને સમય તથા ખર્ચમાં બચત થઈ શકે છે.
આ ટેક્નોલોજી ખાસ કરીને એવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગી બની શકે છે જ્યાં ઝડપથી માહિતી મેળવવી જરૂરી હોય. ઉદાહરણ તરીકે પૂર આવે ત્યારે સેટેલાઇટ કોઈ વિસ્તારમાં પાણી કેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયું છે તે ઓળખી શકે છે. જંગલ વિસ્તારમાં આગ, ખેતીમાં પાકની સ્થિતિ, ખનન વિસ્તારમાં ફેરફાર, બંદરો અને સપ્લાય ચેઇનની દેખરેખ અથવા જમીનના ઉપયોગમાં થયેલા ફેરફાર જેવી બાબતોનું પણ અવકાશમાંથી વિશ્લેષણ કરી શકાય છે.
કૃષિ ક્ષેત્રમાં આ ટેક્નોલોજીથી પાકની સ્થિતિ, પાણીની જરૂરિયાત અથવા કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં પાકમાં આવેલા ફેરફાર અંગે ઝડપથી માહિતી મેળવી શકાય છે. ખનન ક્ષેત્રમાં ખાણ વિસ્તારની દેખરેખ અને ફેરફારો શોધવામાં મદદ મળી શકે છે. વીમા ક્ષેત્રમાં કુદરતી આપત્તિથી થયેલા નુકસાનનું ઝડપથી આકલન કરવામાં સેટેલાઇટ આધારિત AI મદદરૂપ બની શકે છે. સપ્લાય ચેઇન ક્ષેત્રમાં બંદરો, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્થળોની દેખરેખ માટે પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. કંપનીએ આ મિશન માટે કૃષિ, માઇનિંગ, સપ્લાય ચેઇન અને ઇન્શ્યોરન્સ સહિતના ક્ષેત્રોમાં 23 ગ્રાહકો જોડાયા હોવાનું જણાવ્યું છે. ([Reuters][4])
MOI-1Aનું વજન આશરે 14 કિલોગ્રામ છે અને તે 6U સેટેલાઇટ પ્લેટફોર્મ પર આધારિત છે. તેમાં 120 વોટ સુધીનું પીક પાવર બજેટ, 117 TOPS AI કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા અને 2 ટેરાબાઇટ સ્ટોરેજ આપવામાં આવ્યું છે. સેટેલાઇટમાં 9-બેન્ડ મલ્ટિસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજર પણ છે. આ તમામ સિસ્ટમને કારણે તે માત્ર તસવીરો ખેંચતું સેટેલાઇટ રહેતું નથી, પરંતુ તસવીરો અને અન્ય ડેટા પર અવકાશમાં જ કમ્પ્યુટિંગ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ મિશન કંપની માટે પણ મહત્વનું છે કારણ કે આ પહેલીવાર છે જ્યારે તેની ઓર્બિટલ કમ્પ્યુટિંગ ટેક્નોલોજીને સમર્પિત સેટેલાઇટ પર મોટા પાયે આગળ લઈ જવામાં આવી રહી છે. અગાઉ ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેશન માટે MOI-TD મિશન દ્વારા અવકાશમાં ઓનબોર્ડ કમ્પ્યુટિંગની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે મિશન દરમિયાન અનેક પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા હતા, જોકે AI ઇન્ફરન્સ સાથે જોડાયેલો મુખ્ય પ્રયોગ સોફ્ટવેર સમસ્યાને કારણે અપેક્ષા મુજબ પૂર્ણ થઈ શક્યો નહોતો. MOI-1A હવે તે ટેક્નોલોજીને વધુ વ્યવહારુ ઉપયોગ તરફ લઈ જવાનો પ્રયાસ છે.
આગળ કંપનીનો લક્ષ્ય માત્ર એક સેટેલાઇટ પૂરતો મર્યાદિત નથી. TakeMe2Space અવકાશમાં ઓર્બિટલ કમ્પ્યુટિંગ સેટેલાઇટ્સનું નેટવર્ક વિકસાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર 2027 સુધીમાં વધુ સેટેલાઇટ જોડીને એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો લક્ષ્ય છે જેમાં પૃથ્વીના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી મળતો ડેટા અવકાશમાં જ પ્રોસેસ કરી શકાય. કંપની ભવિષ્યમાં અવકાશમાં ડેટા સેન્ટર જેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની પણ યોજના ધરાવે છે.
આ ભવિષ્યની વ્યવસ્થામાં સેટેલાઇટ્સ માત્ર ડેટા એકત્ર કરનારા ઉપકરણો નહીં રહે, પરંતુ ડેટા પ્રોસેસિંગ માટેના કમ્પ્યુટિંગ પ્લેટફોર્મ તરીકે પણ કામ કરશે. કંપનીએ મોટા અને નેટવર્કવાળા સેટેલાઇટ્સ વિકસાવવાની યોજના દર્શાવી છે, જેમાં વધુ શક્તિશાળી કમ્પ્યુટિંગ સિસ્ટમ હશે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થા સફળ થાય તો મોટા પ્રમાણમાં કાચો સેટેલાઇટ ડેટા પૃથ્વી પર મોકલવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે.
અવકાશમાં AI ચલાવવું સરળ કામ નથી. સેટેલાઇટને મર્યાદિત વીજળી, ગરમીનું નિયંત્રણ, રેડિયેશન અને મર્યાદિત કોમ્યુનિકેશન ક્ષમતા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. તેથી MOI-1Aનું મહત્વ માત્ર એક નવો સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવામાં નથી, પરંતુ અવકાશમાં AI આધારિત કમ્પ્યુટિંગ વાસ્તવિક રીતે કેટલું અસરકારક અને આર્થિક બની શકે છે તે ચકાસવામાં પણ છે.
ભારતની ખાનગી સ્પેસ ઇન્ડસ્ટ્રી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે અને MOI-1A એ તેમાં એક અલગ પ્રકારની ટેક્નોલોજી રજૂ કરી છે. સેટેલાઇટ દ્વારા એકત્ર થતી માહિતીનું વિશ્લેષણ પૃથ્વી પર આવ્યા પછી કરવાને બદલે તેનું એક મોટું કામ અવકાશમાં જ કરવાની ક્ષમતા ભવિષ્યમાં અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન, કૃષિ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, વીમા, માઇનિંગ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગી બની શકે છે. જો આ ટેક્નોલોજી વ્યાપક રીતે સફળ થાય તો અવકાશમાંથી માત્ર ‘ડેટા’ નહીં, પરંતુ સીધી ‘ઉપયોગી માહિતી’ પૃથ્વી પર પહોંચાડવાની દિશામાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે.
