ભારતની અવકાશ યાત્રાને લઈને પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ વિશ્વ સમક્ષ દેશના ભવિષ્યના મોટા લક્ષ્યો રજૂ કર્યા છે. પીએમ મોદીએ ગુરુવારે પેરિસમાં યોજાઈ રહેલી આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સમિટને વર્ચ્યુઅલી સંબોધિત કરી હતી. આ દરમિયાન તેમણે ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમની સિદ્ધિઓ ગણાવવાની સાથે આગામી વર્ષો માટેના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યોની પણ જાહેરાત કરી હતી. પીએમ મોદીએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે ભારતનું લક્ષ્ય 2035 સુધીમાં પોતાનું ભારતીય અવકાશ મથક સ્થાપિત કરવાનું છે, જ્યારે 2040 સુધીમાં એક ભારતીયને ચંદ્ર પર મોકલવાની તૈયારી છે. પોતાના સંબોધનની શરૂઆતમાં પીએમ મોદીએ ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોનનો સમિટમાં આમંત્રણ આપવા બદલ આભાર માન્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અવકાશ સદીઓથી માનવજાતની કલ્પનાઓ અને જિજ્ઞાસાને પ્રેરિત કરતું આવ્યું છે, પરંતુ આજના સમયમાં અવકાશ માત્ર કલ્પના કે સંશોધન પૂરતું મર્યાદિત નથી. અવકાશ ટેક્નોલોજી પૃથ્વી પર લોકોનું જીવન બચાવવા અને સુધારવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
પીએમ મોદીએ કહ્યું કે અવકાશની શક્યતાઓ અમર્યાદિત છે અને તેની સાથે માનવજાતની જવાબદારી પણ સામૂહિક છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, અવકાશ ક્ષેત્રમાં કોઈ એક દેશની નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની ભાગીદારી અને સહકાર જરૂરી છે. આ માટે ભારત સુરક્ષિત, ટકાઉ અને જવાબદાર અવકાશ ક્ષેત્રના વિકાસને સમર્થન આપે છે. પીએમ મોદીએ ભારતની વિચારધારાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે ભારતનું વિઝન ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ પર આધારિત છે. તેનો અર્થ ‘એક પૃથ્વી, એક પરિવાર, એક ભવિષ્ય’ થાય છે. તેમણે કહ્યું કે આ વિચારધારા માત્ર પૃથ્વી પૂરતી સીમિત ન રહેવી જોઈએ, પરંતુ અવકાશ ક્ષેત્રમાં પણ તેનો વિસ્તાર થવો જોઈએ. ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓના આધારે સુરક્ષિત અને ટકાઉ અવકાશ ક્ષેત્રના નિર્માણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
તેમણે વૈજ્ઞાનિક ડેટા અને અવકાશ સંશોધન અંગે પણ મહત્વની વાત કરી. પીએમ મોદીએ કહ્યું કે સામાન્ય વૈશ્વિક હેતુઓ માટે વૈજ્ઞાનિક ડેટાનો ઉપયોગ ખુલ્લાપણું અને પ્રામાણિકતા સાથે થવો જોઈએ. ભારતની અવકાશ યાત્રા પણ આ જ વિચારસરણીને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારત અવકાશ ક્ષેત્રમાં પોતાની ક્ષમતાઓ વિકસાવવાની સાથે અન્ય દેશો સાથે સહકાર અને જ્ઞાનની ભાગીદારીને પણ મહત્વ આપી રહ્યું છે. આ દરમિયાન પીએમ મોદીએ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા એટલે કે ઇસરોની કામગીરીની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે ઇસરોની ટેક્નોલોજી અને તેની ભાગીદારી માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ રહી છે. આજે વિશ્વમાં ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ પ્રત્યે જે વિશ્વાસ જોવા મળે છે, તેની પાછળ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો, ઇજનેરો અને ટેક્નિશિયનોની અનેક પેઢીઓની મહેનત અને સમર્પણ છે.
પીએમ મોદીએ કહ્યું કે ઇસરોને વિશ્વમાં જે પ્રતિષ્ઠા મળી છે તે પાછળ દેશના વૈજ્ઞાનિકોની દિવસ-રાતની મહેનત છે. ભારતે મર્યાદિત સંસાધનો વચ્ચે પણ અવકાશ ક્ષેત્રમાં પોતાની અલગ ઓળખ ઊભી કરી છે અને હવે દેશની નજર વધુ મોટા મિશન પર છે. પોતાના સંબોધન દરમિયાન પીએમ મોદીએ ભારતની અત્યાર સુધીની અવકાશ સિદ્ધિઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ચંદ્રયાન-3 મિશનને ભારતની મહત્વપૂર્ણ ઉપલબ્ધિ ગણાવી હતી. ચંદ્રયાન-3ના સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગ સાથે ભારતે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક ઉતરાણ કરનાર પ્રથમ દેશ તરીકે ઐતિહાસિક સિદ્ધિ મેળવી હતી. આ મિશને ભારતની અવકાશ ક્ષમતાને સમગ્ર દુનિયા સમક્ષ મજબૂત રીતે રજૂ કરી હતી.
પીએમ મોદીએ સૂર્યના અભ્યાસ માટે ભારતના આદિત્ય-એલ1 મિશનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ મિશન સૂર્ય અને તેની વિવિધ પ્રક્રિયાઓને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી રહ્યું છે. ભારત હવે માત્ર ચંદ્ર અને સૂર્યના અભ્યાસ સુધી જ સીમિત નથી, પરંતુ માનવ અવકાશ ઉડાન સહિતના આગામી મોટા મિશન માટે પણ આગળ વધી રહ્યું છે. પીએમ મોદીએ એ પણ જણાવ્યું કે ગયા વર્ષે એક ભારતીય અવકાશયાત્રીએ આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથકની મુલાકાત લીધી હતી. આ ઘટનાને ભારતની માનવ અવકાશ યાત્રા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે. આ અનુભવથી ભારતીય અવકાશયાત્રીઓ માટે ભવિષ્યના માનવ અવકાશ મિશન માટે જરૂરી ક્ષમતાઓ અને અનુભવ વિકસાવવામાં મદદ મળશે.
હવે ભારતની નજર પોતાના અવકાશ મથક અને ચંદ્ર પર માનવ મોકલવાના મિશન પર છે. પીએમ મોદીએ કહ્યું કે ભારતનું લક્ષ્ય 2035 સુધીમાં એક ભારતીય અવકાશ મથક સ્થાપિત કરવાનું છે. આ અવકાશ મથક ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો માટે સંશોધન અને વિવિધ પ્રકારના અવકાશ પ્રયોગો માટે મહત્વનું કેન્દ્ર બની શકે છે. આ ઉપરાંત ભારતે 2040 સુધીમાં એક ભારતીયને ચંદ્ર પર મોકલવાનું પણ લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. જો આ મિશન સફળ થાય તો ભારત માનવને ચંદ્ર પર મોકલનારા વિશ્વના ગણતરીના દેશોમાં સામેલ થઈ જશે. આ લક્ષ્ય માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ દેશના અવકાશ કાર્યક્રમ માટે પણ ઐતિહાસિક વળાંક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત હાલમાં માનવ અવકાશ મિશન ગગનયાન સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમો પર કામ કરી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં ભારતીય અવકાશયાત્રીઓને અવકાશમાં મોકલવાની ક્ષમતા વિકસાવ્યા બાદ દેશ વધુ મોટા માનવ અવકાશ મિશન તરફ આગળ વધશે. 2040 સુધીમાં ભારતીયને ચંદ્ર પર મોકલવાનું લક્ષ્ય આ સમગ્ર અવકાશ યાત્રાનું સૌથી મહત્વનું પગલું બની શકે છે. પીએમ મોદીના સંબોધનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત હવે અવકાશ ક્ષેત્રમાં માત્ર ઉપગ્રહો લોન્ચ કરનારા દેશ તરીકે નહીં, પરંતુ માનવ અવકાશ સંશોધન અને લાંબા ગાળાના અવકાશ મિશનમાં પણ પોતાની આગવી ભૂમિકા ઊભી કરવા માંગે છે. 2035નું ભારતીય અવકાશ મથક અને 2040નું ચંદ્ર મિશન આ દિશામાં ભારતના બે સૌથી મોટા લક્ષ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સમિટમાં પીએમ મોદીએ ભારતની અવકાશ યાત્રાને વૈશ્વિક સહયોગ સાથે જોડવાની વાત પણ કરી હતી. તેમના સંદેશમાં ટેક્નોલોજી અને સંશોધનની સાથે સુરક્ષિત તથા ટકાઉ અવકાશ ક્ષેત્ર પર ભાર રહ્યો હતો. ભારત પોતાની અવકાશ ક્ષમતાઓનો વિકાસ કરવાની સાથે વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે મળીને અવકાશને માનવજાત માટે વધુ ઉપયોગી બનાવવાની દિશામાં આગળ વધવા માંગે છે. આ રીતે ચંદ્રયાન-3થી શરૂ થયેલી ભારતની નવી અવકાશ ઓળખ હવે વધુ મોટા લક્ષ્યો તરફ આગળ વધી રહી છે. આગામી દાયકામાં ભારતનું પોતાનું અવકાશ મથક અને ત્યારબાદ ચંદ્ર પર ભારતીય અવકાશયાત્રી પહોંચે તેવા મિશન પર દુનિયાની નજર રહેશે. પીએમ મોદીના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2035 અને 2040 ભારતની અવકાશ યાત્રાના બે મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન બનવાના છે.
