ડિજિટલ પેમેન્ટને વધુ ઝડપી અને સરળ બનાવવાની દિશામાં UPIએ નવી સુવિધા ‘Tap & Pay’ રજૂ કરી છે. હવે દુકાન પર પેમેન્ટ કરતી વખતે દરેક વખતે QR કોડ શોધીને તેને સ્કેન કરવાની કે UPI ID ટાઇપ કરવાની જરૂર નહીં પડે. NFC સપોર્ટ ધરાવતા સ્માર્ટફોનને સીધો Point of Sale એટલે કે POS મશીન પર ટેપ કરીને પેમેન્ટ કરી શકાશે. આ નવી સુવિધા મુંબઈમાં યોજાયેલા ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવી હતી. UPIનું સંચાલન કરતી નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા એટલે કે NPCI દ્વારા આ ફીચરને ડિજિટલ પેમેન્ટના અનુભવને વધુ સરળ બનાવવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને જે લોકો વારંવાર દુકાનો, મોલ, રેસ્ટોરન્ટ અથવા અન્ય સ્થળોએ UPI પેમેન્ટ કરે છે તેમના માટે આ સુવિધા સમય બચાવનારી બની શકે છે.
Tap & Payનો ઉપયોગ કરવા માટે સૌથી પહેલા તમારા સ્માર્ટફોનમાં NFC સપોર્ટ હોવો જરૂરી છે. NFC એટલે Near Field Communication ટેક્નોલોજી, જેના માધ્યમથી ફોન અને નજીકના પેમેન્ટ ટર્મિનલ વચ્ચે ડેટાની આપ-લે થઈ શકે છે. પેમેન્ટ કરતી વખતે ગ્રાહકે ફોન અનલોક કરીને તેને NFC સક્ષમ POS મશીનની નજીક લઈ જવાનો રહેશે. POS ટર્મિનલમાં દુકાનદારે દાખલ કરેલી રકમ મુજબ પેમેન્ટની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. અત્યાર સુધી UPI પેમેન્ટ માટે સામાન્ય રીતે દુકાનદારનો QR કોડ કેમેરાથી સ્કેન કરવો પડતો હતો. ત્યારબાદ પેમેન્ટની રકમ દાખલ કરીને અથવા પહેલેથી દર્શાવેલી રકમ ચકાસીને ટ્રાન્ઝેક્શન પૂર્ણ કરવું પડતું હતું. કેટલીક વખત QR કોડ યોગ્ય રીતે સ્કેન ન થવો, કેમેરા ફોકસ ન કરવો અથવા ખોટો QR કોડ શોધવામાં સમય લાગવો જેવી સમસ્યાઓ પણ આવતી હતી. Tap & Payમાં આ પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી બનશે. નવી સુવિધાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે ગ્રાહકને દરેક વખતે QR કોડ શોધવાની જરૂર નહીં પડે. ફોનને POS ટર્મિનલ પાસે ટેપ કરીને પેમેન્ટ પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકાશે. એટલે કે UPI પેમેન્ટના અનુભવમાં QR કોડની જગ્યાએ NFC ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થશે.
NPCIના UPI ઇકોસિસ્ટમ હેઠળ આ સુવિધા વિવિધ UPI એપ્સ સાથે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે. એટલે PhonePe, Google Pay, BHIM સહિત અન્ય UPI એપ્સનો ઉપયોગ કરતા ગ્રાહકો માટે પણ NFC આધારિત પેમેન્ટનો રસ્તો ખુલશે. જોકે વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતા એપ, ડિવાઇસ અને વેપારીના POS ટર્મિનલના સપોર્ટ પર આધારિત રહેશે. આ ફીચરની બીજી મહત્વપૂર્ણ બાબત ઇન્ટરનેટ કનેક્શન સાથે જોડાયેલી છે. NPCI અનુસાર Tap & Pay એવી સ્થિતિમાં પણ કામ કરી શકે છે જ્યાં ઇન્ટરનેટ કનેક્શન ઓછું હોય અથવા ઉપલબ્ધ ન હોય. જોકે આ માટે ફોન અને POS ટર્મિનલ બંનેમાં જરૂરી NFC તથા પેમેન્ટ સપોર્ટ હોવો જરૂરી રહેશે. એટલે આ સુવિધા દરેક ફોન કે દરેક POS મશીન પર આપમેળે ઉપલબ્ધ થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
Tap & Payથી UPI પેમેન્ટ વધુ ‘ટચલેસ’ અને ઝડપી બનવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને નાની રકમના ઝડપી પેમેન્ટમાં તેનો ઉપયોગ સરળ બની શકે છે. ગ્રાહકને QR કોડ શોધવા, કેમેરા ખોલવા અને સ્કેન કરવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું નહીં પડે. જોકે પેમેન્ટ કરતી વખતે ફોન અનલોક રાખવો અને જરૂરી સુરક્ષા પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડશે. ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ દરમિયાન ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રે માત્ર Tap & Payની જ જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. કોર્પોરેટ બોન્ડના ક્ષેત્રમાં પણ ‘Demat 2.0’ નામના પાયલટ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ પહેલનો હેતુ કોર્પોરેટ બોન્ડની માલિકી અને તેના ટ્રાન્ઝેક્શનને વધુ ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવાનો છે. Demat 2.0 હેઠળ પરંપરાગત કોર્પોરેટ બોન્ડની માલિકીને બ્લોકચેન આધારિત ડિજિટલ ટોકનના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ નવું રોકાણ ઉત્પાદન બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. તેના બદલે હાલના કોર્પોરેટ બોન્ડના વ્યવહાર અને મેનેજમેન્ટની પ્રક્રિયાને ટેક્નોલોજીની મદદથી વધુ સરળ અને કાર્યક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ છે.
આ પાયલટ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રા અને SEBI ચેરમેન તુહિન કાંત પાંડે દ્વારા ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. એક તરફ UPIમાં NFC આધારિત પેમેન્ટની સુવિધા શરૂ કરવાની દિશામાં પગલું ભરવામાં આવ્યું છે, તો બીજી તરફ મૂડીબજાર સાથે જોડાયેલા કોર્પોરેટ બોન્ડને પણ નવી ટેક્નોલોજી સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો છે અને UPI તેનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયું છે. QR કોડ આધારિત પેમેન્ટે લોકો માટે દુકાનથી લઈને ઓનલાઇન ખરીદી સુધી પેમેન્ટ કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે.
હવે Tap & Pay જેવી સુવિધા UPIના ઉપયોગને વધુ ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ છે. આ સુવિધા સામાન્ય લોકો માટે ક્યારે અને કઈ-કઈ UPI એપમાં સંપૂર્ણ રીતે ઉપલબ્ધ થશે તે બાબત તેમના બેંક, એપ અને ડિવાઇસના સપોર્ટ પર આધારિત રહેશે. તેથી NFC ધરાવતો ફોન હોવો માત્ર પૂરતું નથી, પરંતુ જે UPI એપ અને POS ટર્મિનલનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે તે પણ Tap & Payને સપોર્ટ કરતા હોવા જરૂરી છે. આગામી સમયમાં જો વધુ બેંકો, UPI એપ્સ અને વેપારીઓ આ સુવિધા અપનાવે તો QR કોડ સ્કેન કરવાની સાથે ફોનને POS મશીન પર ટેપ કરીને પેમેન્ટ કરવાનો વિકલ્પ પણ સામાન્ય બની શકે છે. એટલે ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ હવે QR કોડથી આગળ વધીને NFC આધારિત ‘Tap & Pay’ તરફ પણ આગળ વધી રહ્યું છે.
