મોંઘવારીના કારણે સામાન્ય લોકોના ઘરખર્ચનું બજેટ સતત ખોરવાઈ રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ માટે કમાણીના સારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં તાજેતરમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે અને ભાવ પ્રતિ બેરલ 100 ડોલરને પાર પહોંચી ગયો છે. ભારતમાં મે મહિનાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ખાસ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. એક તરફ ઇંધણના ભાવ સ્થિર છે અને બીજી તરફ ઓઈલ કંપનીઓના માર્કેટિંગ તથા રિફાઈનિંગ માર્જિનમાં સુધારો થતાં તેમની કમાણીમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે.
જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ચાલનારા નાણાકીય વર્ષના બીજા ક્વાર્ટરમાં ઈન્ડિયન ઓઈલ, BPCL અને HPCLને મળીને આશરે 14,470 કરોડ રૂપિયાનો ચોખ્ખો નફો થવાનો અંદાજ છે. આ આંકડો એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે અગાઉના એપ્રિલથી જૂન દરમિયાન આ ત્રણેય કંપનીઓને મળીને આશરે 18,150 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. એટલે કે માત્ર એક ક્વાર્ટરમાં જ કંપનીઓની નાણાકીય સ્થિતિમાં મોટો પલટો જોવા મળી રહ્યો છે. આ પલટા પાછળ મુખ્ય કારણ રિફાઈનિંગ માર્જિન અને માર્કેટિંગ માર્જિનમાં થયેલો સુધારો છે. ICICI સિક્યોરિટીઝના અંદાજ મુજબ બીજી ક્વાર્ટરમાં ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની કમાણી માટે સ્થિતિ પ્રથમ ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં ઘણી વધુ સારી રહી છે. તાજેતરના અઠવાડિયામાં માર્જિનમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હોવા છતાં સમગ્ર ક્વાર્ટરની સરેરાશ સ્થિતિ મજબૂત રહી છે. જો સપ્ટેમ્બરના બાકી દિવસોમાં પણ આ જ ટ્રેન્ડ ચાલુ રહે તો ત્રણેય કંપનીઓ ટેક્સ ચૂકવ્યા બાદ પણ સારો ચોખ્ખો નફો નોંધાવી શકે છે.
કંપનીવાર વાત કરીએ તો ઈન્ડિયન ઓઈલને બીજી ક્વાર્ટરમાં આશરે 7,303 કરોડ રૂપિયાનો નફો થવાનો અંદાજ છે. અગાઉના પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં કંપનીને 2,661 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું. એટલે ઈન્ડિયન ઓઈલની સ્થિતિમાં પણ મોટો સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે. BPCL માટે પણ પરિણામમાં મોટો ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં કંપનીને 3,962 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું, જ્યારે બીજી ક્વાર્ટરમાં આશરે 4,520 કરોડ રૂપિયાનો ચોખ્ખો નફો થવાનો અંદાજ છે. એટલે કંપની નુકસાનમાંથી બહાર આવીને નફાના માર્ગે પરત ફરતી જોવા મળી રહી છે.
HPCL માટે પણ સ્થિતિમાં સુધારો થવાનો અંદાજ છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં કંપનીને 11,526 કરોડ રૂપિયાનું ભારે નુકસાન થયું હતું. તેની સામે બીજી ક્વાર્ટરમાં HPCLને આશરે 2,647 કરોડ રૂપિયાનો ચોખ્ખો નફો થવાની શક્યતા છે. આમ, ત્રણેય સરકારી ઓઈલ કંપનીઓ માટે બીજા ક્વાર્ટરમાં પ્રથમ ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં નાણાકીય સ્થિતિમાં મોટો સુધારો જોવા મળી શકે છે. ઓઈલ કંપનીઓની કમાણીમાં સૌથી મોટો ફેરફાર માર્કેટિંગ માર્જિનમાં સુધારાને કારણે થયો છે. ત્રણેય કંપનીઓ માટે બીજી ક્વાર્ટરમાં પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર આશરે 2.9 રૂપિયા અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર 1.3 રૂપિયાનું માર્કેટિંગ માર્જિન રહેવાનો અંદાજ છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં આ સ્થિતિ એકદમ અલગ હતી. તે સમયે પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર આશરે 6.1 રૂપિયાનું નેગેટિવ માર્જિન અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર 18.9 રૂપિયાનું નેગેટિવ માર્જિન હતું.
ડીઝલનું ઉત્પાદન પેટ્રોલની સરખામણીમાં મોંઘું પડે છે, છતાં ભારતમાં ડીઝલના ભાવ પેટ્રોલ કરતાં સામાન્ય રીતે ઓછા રાખવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં કંપનીઓના માર્કેટિંગ માર્જિન પર દબાણ રહે છે. પરંતુ બીજા ક્વાર્ટરમાં માર્જિનમાં થયેલા સુધારાને કારણે કંપનીઓને મોટો ફાયદો થવાની શક્યતા છે. રિફાઈનિંગ માર્જિનની વાત કરીએ તો ઈન્ડિયન ઓઈલનું માર્જિન બીજી ક્વાર્ટરમાં આશરે 15 ડોલર પ્રતિ બેરલ રહેવાનો અંદાજ છે. અગાઉના ક્વાર્ટરમાં આ માર્જિન 15.6 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતું. એટલે ઈન્ડિયન ઓઈલના રિફાઈનિંગ માર્જિનમાં મોટો ફેરફાર નથી, પરંતુ તે મજબૂત સ્તરે જળવાઈ રહેવાની ધારણા છે.
બીજી તરફ BPCLના રિફાઈનિંગ માર્જિનમાં ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં કંપનીનું માર્જિન 41.4 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતું, જે બીજી ક્વાર્ટરમાં ઘટીને આશરે 18 ડોલર પ્રતિ બેરલ રહેવાની ધારણા છે. HPCLનું રિફાઈનિંગ માર્જિન પણ 23.8 ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઘટીને આશરે 16 ડોલર પ્રતિ બેરલ રહેવાનો અંદાજ છે. આમ, રિફાઈનિંગ માર્જિનમાં કેટલીક કંપનીઓ માટે ઘટાડો હોવા છતાં માર્કેટિંગ માર્જિનમાં સુધારાએ સમગ્ર નાણાકીય પરિણામને ટેકો આપ્યો છે. આ સમગ્ર સ્થિતિ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે એક અલગ સવાલ ઊભો કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થતો હોવા છતાં ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ મે મહિનાથી સ્થિર છે. ઇંધણના ભાવમાં ફેરફાર ન થવા છતાં ઓઈલ કંપનીઓના માર્જિનમાં મોટો સુધારો થયો છે. તેથી કાચા તેલના ભાવ, રિફાઈનિંગ ખર્ચ, માર્કેટિંગ માર્જિન અને દેશમાં ઇંધણના છૂટક ભાવ વચ્ચેનું ગણિત ફરી ચર્ચામાં આવી શકે છે.
હાલના અંદાજ પ્રમાણે ત્રણેય સરકારી ઓઈલ કંપનીઓ માટે જુલાઈથી સપ્ટેમ્બરનો ક્વાર્ટર અગાઉના ક્વાર્ટરની સરખામણીમાં મોટો સુધારો દર્શાવી શકે છે. પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં મળીને 18,150 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન નોંધાવનાર કંપનીઓ હવે બીજા ક્વાર્ટરમાં આશરે 14,470 કરોડ રૂપિયાનો કુલ નફો નોંધાવી શકે છે. એટલે એક જ નાણાકીય વર્ષના બે ક્વાર્ટર વચ્ચે કંપનીઓના પરિણામમાં આશરે 32,620 કરોડ રૂપિયાનો મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. જોકે, આ આંકડા હાલના અંદાજ પર આધારિત છે અને અંતિમ નાણાકીય પરિણામ કંપનીઓ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવ્યા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ, ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિ, રિફાઈનિંગ માર્જિન અને પેટ્રોલ-ડીઝલના માર્કેટિંગ માર્જિન જેવા અનેક પરિબળો અંતિમ પરિણામને અસર કરી શકે છે. તેમ છતાં હાલના અંદાજો દર્શાવે છે કે બીજા ક્વાર્ટરમાં સરકારી ઓઈલ કંપનીઓને પ્રથમ ક્વાર્ટરની તુલનામાં મોટો નફો થવાની શક્યતા છે.
એક તરફ સામાન્ય લોકો મોંઘવારીનો સામનો કરી રહ્યા છે અને પેટ્રોલ-ડીઝલ જેવા ઇંધણના ભાવ તેમના રોજિંદા ખર્ચને સીધી અસર કરે છે, ત્યારે બીજી તરફ ઓઈલ કંપનીઓના નફામાં આવતો આ મોટો ઉછાળો ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. હવે કંપનીઓના અંતિમ ત્રિમાસિક પરિણામ જાહેર થયા બાદ સ્પષ્ટ થશે કે અંદાજ મુજબ ખરેખર કેટલો નફો થયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ તથા માર્જિનના ફેરફારની કંપનીઓની કમાણી પર કેટલી અસર પડી.
