અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષની અસર હવે માત્ર બંને દેશો પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. મિડલ ઈસ્ટમાં વધી રહેલા તણાવની સીધી અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના ભાવમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો દુનિયાના અનેક દેશોમાં મોંઘવારીનું દબાણ વધી શકે છે. ખાસ કરીને એવા દેશો માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે, જેઓ પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરે છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઓઇલ અને ગેસના ભાવને લઈને મોટી આગાહી કરી છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે ઈરાન સામે અમેરિકાની જીત થયા બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારમાં સ્થિતિ ઝડપથી સામાન્ય થઈ શકે છે અને ઓઇલ તથા ગેસના ભાવમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી પોસ્ટમાં ઊર્જાના વધતા ભાવને મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ સાથે જોડ્યા છે. તેમણે દાવો કર્યો છે કે ઈરાન સામેનું યુદ્ધ પૂરું થયા બાદ ઓઇલની કિંમત ઝડપથી નીચે આવશે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ગેસોલિનની કિંમત 3 ડૉલર પ્રતિ ગેલન સુધી આવી શકે છે અને ત્યારબાદ તે 2 ડૉલર પ્રતિ ગેલનથી પણ નીચે જઈ શકે છે. ટ્રમ્પે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે આ ઘટાડો થવામાં વધારે સમય નહીં લાગે. તેમણે ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવા નહીં દેવાની અમેરિકાની નીતિ પણ ફરી સ્પષ્ટ કરી છે. એટલે કે ઊર્જાના ભાવ અંગેની તેમની આગાહી સીધી રીતે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષ અને તેના અંત સાથે જોડાયેલી છે.
હાલમાં પરિસ્થિતિ તેની વિરુદ્ધ જોવા મળી રહી છે. મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ વધતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો આવ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત 97.55 ડૉલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. બીજી તરફ અમેરિકામાં ઓઇલના ભાવ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતું વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ એટલે કે WTI ક્રૂડ પણ લગભગ 93 ડૉલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયું છે. આ ઉપરાંત મરબાન ક્રૂડના ભાવમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે. મરબાન ક્રૂડ આશરે 3.40 ટકાના ઉછાળા સાથે 107 ડૉલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. આ ભાવવધારો દર્શાવે છે કે મિડલ ઈસ્ટની ભૌગોલિક અને રાજકીય સ્થિતિની અસર ઊર્જા બજાર પર કેટલી ઝડપથી થઈ રહી છે.
મિડલ ઈસ્ટ વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર છે. દુનિયાના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલનું ઉત્પાદન અને નિકાસ આ વિસ્તારમાંથી થાય છે. તેથી અહીં કોઈ મોટો સંઘર્ષ ઊભો થાય અથવા તેલની સપ્લાયને લઈને કોઈ અનિશ્ચિતતા સર્જાય તો તેની અસર તરત જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં જોવા મળે છે. આ જ કારણસર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષને લઈને વૈશ્વિક બજારોમાં ચિંતા વધી છે. રોકાણકારો અને વેપારીઓને આશંકા છે કે જો સંઘર્ષ વધુ લાંબો ચાલે અથવા મિડલ ઈસ્ટના અન્ય વિસ્તારો સુધી ફેલાય તો ઓઇલની સપ્લાય પર પણ અસર પડી શકે છે. સપ્લાયમાં ઘટાડાની આશંકા ઊભી થાય ત્યારે સામાન્ય રીતે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો જોવા મળે છે.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધે ત્યારે તેની અસર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. પરિવહનનો ખર્ચ વધે છે, ઉદ્યોગો માટે ઉત્પાદન ખર્ચ વધી શકે છે અને માલસામાનની કિંમત પર પણ દબાણ આવે છે. એરલાઇન્સથી લઈને ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીઓ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ઉદ્યોગ સુધી અનેક ક્ષેત્રો ઊંચા ઇંધણ ખર્ચથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આખરે તેનો બોજ સામાન્ય ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા થાય તો વાહન ચલાવવાનો ખર્ચ વધે છે. ટ્રક અને અન્ય પરિવહન સાધનોનો ખર્ચ વધવાથી શાકભાજી, અનાજ, દૂધ સહિત અનેક વસ્તુઓની કિંમત પર પણ અસર થઈ શકે છે. એટલે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતા ફેરફારને વૈશ્વિક મોંઘવારી સાથે પણ જોડીને જોવામાં આવે છે.
આ તરફ ઈરાનમાં પણ ઇંધણની કિંમતોમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. અમેરિકા સાથેના સંઘર્ષ અને આર્થિક મુશ્કેલીઓ વચ્ચે ઈરાને પોતાના મોટા ઇંધણ ગ્રાહકો માટે ગેસોલિનના ભાવ વધાર્યા છે. મળતી માહિતી પ્રમાણે આ બીજો ભાવવધારો છે. નવા નિયમ મુજબ, જે ગ્રાહકોને દર મહિને મળતા 110 લીટર એટલે કે આશરે 29 ગેલનના ક્વોટા કરતાં વધુ ઇંધણની જરૂર પડે છે, તેમને વધારાના ઇંધણ માટે પ્રતિ લીટર 1,00,000 રિયાલ ચૂકવવા પડશે. આ દર અગાઉની સરખામણીમાં લગભગ બમણો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
ઈરાન માટે આ નિર્ણય આર્થિક રીતે પણ મહત્વનો છે. દેશ લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને ચલણ પરના દબાણનો સામનો કરી રહ્યો છે. હવે અમેરિકા સાથેનો વધતો સંઘર્ષ સ્થિતિને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ઇંધણના ભાવમાં વધારો સામાન્ય લોકો માટે વધારાનો આર્થિક બોજ બની શકે છે. એક તરફ ઈરાનમાં ઇંધણ મોંઘું થઈ રહ્યું છે તો બીજી તરફ વૈશ્વિક બજારમાં પણ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ બંને પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે ટ્રમ્પની સસ્તા ઓઇલ અને ગેસ અંગેની આગાહી ચર્ચામાં આવી છે. ટ્રમ્પના દાવા પ્રમાણે ઈરાન સામેનો સંઘર્ષ અમેરિકાની જીત સાથે સમાપ્ત થશે અને ત્યારબાદ બજારમાં અનિશ્ચિતતા ઓછી થશે. જો બજારમાં ઓઇલની સપ્લાય અંગેની ચિંતા દૂર થાય અને મિડલ ઈસ્ટમાં સ્થિરતા પાછી આવે તો ક્રૂડના ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે છે. જોકે ભાવ ખરેખર કેટલા નીચે જશે તે અનેક પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે.
આમાં વૈશ્વિક માંગ, ઓઇલ ઉત્પાદક દેશોનું ઉત્પાદન, સપ્લાય રૂટ, મિડલ ઈસ્ટની સુરક્ષા સ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય પરિસ્થિતિ જેવા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. તેથી ટ્રમ્પની આગાહી હાલ એક રાજકીય અને આર્થિક દાવો છે, જ્યારે વાસ્તવિક બજારની દિશા સંઘર્ષના આગામી તબક્કા અને વૈશ્વિક સપ્લાયની સ્થિતિ પર નિર્ભર રહેશે. અમેરિકા માટે પણ ઓઇલના ભાવ મહત્વપૂર્ણ છે. ઊંચા ઇંધણના ભાવથી સામાન્ય અમેરિકન ગ્રાહકો પર પણ અસર પડે છે. પેટ્રોલના ભાવમાં વધારો રાજકીય રીતે પણ સંવેદનશીલ મુદ્દો બની શકે છે. તેથી ટ્રમ્પે ગેસોલિનના ભાવને 3 ડૉલર અને ત્યારબાદ 2 ડૉલર પ્રતિ ગેલનથી નીચે લાવવાની વાત કરી છે તે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
જો ખરેખર મિડલ ઈસ્ટમાં સ્થિતિ ઝડપથી સામાન્ય થાય અને ક્રૂડની સપ્લાયમાં કોઈ મોટો વિક્ષેપ ન આવે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ નીચે આવી શકે છે. પરંતુ જો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે અથવા અન્ય દેશો અને મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ સપ્લાય રૂટ તેની અસર હેઠળ આવે તો ભાવમાં વધુ વધારો થવાની શક્યતા પણ રહે છે. હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ 97 ડૉલરની ઉપર અને WTI 93 ડૉલરની આસપાસ પહોંચ્યું છે. મરબાન ક્રૂડ પણ 107 ડૉલરની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. તેથી આગામી દિવસોમાં ક્રૂડના ભાવની દિશા પર દુનિયાભરના દેશોની નજર રહેશે. ખાસ કરીને ભારત જેવા મોટા ક્રૂડ આયાતકાર દેશો માટે ઓઇલના ભાવમાં વધારો મહત્વનો મુદ્દો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ મોંઘું થાય તો દેશની આયાત પાછળનો ખર્ચ વધી શકે છે અને તેની અસર અર્થતંત્રના વિવિધ ક્ષેત્રો પર પડી શકે છે. બીજી તરફ ભાવમાં ઘટાડો થાય તો ઊર્જા ખર્ચમાં રાહત મળવાની શક્યતા રહે છે.
હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ કેટલો લાંબો ચાલે છે અને મિડલ ઈસ્ટની સ્થિતિ કઈ દિશામાં જાય છે. જો ટ્રમ્પનો દાવો સાચો સાબિત થાય અને સંઘર્ષ બાદ ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા પાછી આવે તો ઓઇલ અને ગેસના ભાવમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. પરંતુ હાલ વધતા ભાવ એ બતાવી રહ્યા છે કે બજાર હજુ પણ મિડલ ઈસ્ટની સ્થિતિને લઈને ચિંતિત છે. આથી આગામી દિવસો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. એક તરફ યુદ્ધ અને ભૌગોલિક તણાવ ભાવને ઉપર ધકેલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ અમેરિકી પ્રમુખ ટ્રમ્પ ઝડપથી ભાવ ઘટવાની આગાહી કરી રહ્યા છે. હવે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષની આગળની સ્થિતિ જ નક્કી કરશે કે ઓઇલના ભાવ ખરેખર તૂટે છે કે ફરી નવા રેકોર્ડ તરફ આગળ વધે છે.
