બહુજન સમાજ પાર્ટી એટલે કે BSPમાં ફરી એકવાર મોટો રાજકીય ઉથલપાથલ જોવા મળ્યો છે. પાર્ટી સુપ્રીમો માયાવતીએ પોતાના ભત્રીજા આકાશ આનંદને ફરી એકવાર પાર્ટીની જવાબદારીમાંથી દૂર કરીને આખરે BSPમાંથી હાંકી કાઢવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણય પાછળ માત્ર કાકી અને ભત્રીજા વચ્ચેનો વ્યક્તિગત મતભેદ છે કે પછી પાર્ટીની અંદર ચાલી રહેલા સત્તા સંઘર્ષનો મોટો ભાગ છે, તે અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આકાશ આનંદ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં માયાવતીના રાજકીય ઉત્તરાધિકારી તરીકે ઝડપથી આગળ આવ્યા હતા. પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન માયાવતીએ તેમને વારંવાર પદ પરથી દૂર કર્યા અને ફરી જવાબદારી સોંપી હતી. હવે સપ્ટેમ્બર 2026માં ફરી એકવાર તેમને પાર્ટીમાંથી બહારનો રસ્તો બતાવવામાં આવ્યો છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં આકાશના સસરા અશોક સિદ્ધાર્થનું નામ પણ કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. અશોક સિદ્ધાર્થ BSPના પૂર્વ રાષ્ટ્રીય સંયોજક અને પૂર્વ રાજ્યસભા સાંસદ રહી ચૂક્યા છે. માયાવતી અને તેમના સંબંધોમાં પણ અગાઉથી મતભેદ રહ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે. હવે આકાશ અને અશોક બંનેને લઈને માયાવતીના વલણને કારણે પાર્ટીની અંદરની ખેંચતાણ વધુ ચર્ચામાં આવી છે. મામલો 3 સપ્ટેમ્બરથી ફરી ગરમાયો હતો. લખનૌના મોલ એવન્યુ સ્થિત BSP મુખ્યાલયમાં યોજાયેલી પાર્ટીની બેઠકમાં આકાશ આનંદને બોલાવવામાં આવ્યા ન હતા. આ બેઠક દરમિયાન તેમને રાષ્ટ્રીય સંયોજકના પદ પરથી હટાવવાનો નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ પાર્ટીમાં ચર્ચા શરૂ થઈ કે આકાશનું રાજકીય ભવિષ્ય હવે શું હશે.
માયાવતીએ જોકે આકાશ માટે સંપૂર્ણપણે દરવાજો બંધ કર્યો ન હતો. બાદમાં તેમના નિવેદનો પરથી એવું લાગી રહ્યું હતું કે જો કેટલીક શરતો પૂર્ણ થાય તો આકાશની પાર્ટીમાં ભૂમિકા અંગે વિચાર થઈ શકે છે. પરંતુ ત્યારબાદ મામલો ફરી વણસ્યો. 9 સપ્ટેમ્બરે માયાવતીએ સોશિયલ મીડિયા પર અશોક સિદ્ધાર્થને લઈને નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે આકાશના પાર્ટીમાં પાછા ફરવા અને તેમના સસરાની રાજકારણમાં સક્રિય ભૂમિકા વચ્ચે સંબંધ હોવાનો સંકેત આપ્યો હતો. માયાવતીનું કહેવું હતું કે જો અશોક સિદ્ધાર્થ ખરેખર આકાશને મદદ કરવા માંગતા હોય તો તેમણે રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લેવી જોઈએ.
આ પછી અશોક સિદ્ધાર્થે રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લેવાની જાહેરાત કરી. તેમણે ભાવનાત્મક સંદેશમાં જણાવ્યું કે તેઓ પાર્ટી અને માયાવતી માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરવા તૈયાર છે. તેમણે પાર્ટી પર નિયંત્રણ મેળવવાનો ક્યારેય પ્રયાસ કર્યો નથી અને આકાશ સાથે પણ કોઈ રાજકીય ગઠબંધન જેવી બાબત નથી હોવાનો દાવો કર્યો. પરંતુ આ જાહેરાત માયાવતીને મનાવવા માટે પૂરતી સાબિત થઈ નહીં. અશોક સિદ્ધાર્થે નિવૃત્તિની જાહેરાત કરવામાં લગભગ 24 કલાકનો સમય લીધો હતો. BSP સાથે જોડાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે આ વિલંબને લઈને માયાવતી નારાજ થયા હતા. બીજી તરફ, અશોક સિદ્ધાર્થની તબિયત ખરાબ હોવાથી તેઓ લખનૌની હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હતા અને આ કારણે જવાબ આપવામાં વિલંબ થયો હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
આ દરમિયાન પાર્ટીની અંદર આકાશને માયાવતીની એક પોસ્ટ ફરીથી પોસ્ટ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હોવાની વાત પણ સામે આવી છે. સૂત્રો મુજબ BSPના એક નેતાએ આકાશનો સંપર્ક કરીને અશોક સિદ્ધાર્થ વિરુદ્ધ માયાવતીની પોસ્ટને ફરીથી પોસ્ટ કરવા કહ્યું હતું. પરંતુ આકાશે આવું કરવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનો દાવો છે. તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે જો માયાવતીને તેમના પર વિશ્વાસ નથી, તો તેમની પોસ્ટને ફરીથી પોસ્ટ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. તેમણે એવો પણ સવાલ કર્યો હતો કે માયાવતી તેમને ભત્રીજા તરીકે નહીં પરંતુ અશોક સિદ્ધાર્થના જમાઈ તરીકે કેમ સંબોધી રહી છે. આ વાત માયાવતી સુધી પહોંચ્યા બાદ આખો મામલો વધુ ગંભીર બન્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માયાવતીએ આકાશ આનંદને પાર્ટીમાંથી હાંકી કાઢવાનો નિર્ણય લીધો.
આકાશ અને માયાવતી વચ્ચેનો મતભેદ જોકે નવો નથી. આકાશે 2023માં અશોક સિદ્ધાર્થની પુત્રી ડૉ. પ્રજ્ઞા સિદ્ધાર્થ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. માયાવતી પોતે આ લગ્નમાં હાજર રહી હતી અને નવદંપતીને આશીર્વાદ આપ્યા હતા. આ લગ્નના થોડા જ મહિનાઓ બાદ ડિસેમ્બર 2023માં માયાવતીએ આકાશને પોતાના રાજકીય ઉત્તરાધિકારી તરીકે જાહેર કર્યો હતો. પરંતુ ત્યારબાદ બંને વચ્ચેના સંબંધોમાં ઝડપથી બદલાવ આવ્યો. 2024થી 2026 દરમિયાન આકાશ સામે અનેક વખત કાર્યવાહી થઈ. મે 2024માં તેમને રાષ્ટ્રીય સંયોજકના પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને ઉત્તરાધિકારીનો દરજ્જો પણ પાછો ખેંચાયો. ત્યારબાદ તેમને ફરી જવાબદારી આપવામાં આવી, પરંતુ ફરી એકવાર પાર્ટીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા.
આકાશના વિરોધમાં પાર્ટીના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓ દ્વારા માયાવતીને ફરિયાદો કરવામાં આવી હોવાના દાવા પણ થયા છે. તેમના પર માયાવતીની સૂચનાઓનું પૂરતું પાલન ન કરવાનો અને પોતાના સસરા અશોક સિદ્ધાર્થ સાથે વધારે નજીકથી કામ કરવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો. આકાશ પર પાર્ટીની જૂની કાર્યપદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો પણ આરોપ લાગ્યો હતો. તેઓ પાર્ટીના સંગઠનને વધુ આધુનિક બનાવવાની સાથે સોશિયલ મીડિયા, ચૂંટણી પ્રચાર અને ફંડના ઉપયોગમાં નવી પદ્ધતિઓ લાવવા માંગતા હતા એવી ચર્ચા પાર્ટીમાં હતી. પાર્ટી ભંડોળના વધુ અસરકારક ઉપયોગ અને ચૂંટણી પ્રચારને વિસ્તૃત કરવાની તેમની વિચારસરણી કેટલાક જૂના નેતાઓને પસંદ ન આવી હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવે છે.
2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને આકાશે પાર્ટીની રાજકીય ગતિવિધિઓ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. હાથરસના સદાબાદમાં રેલીથી ચૂંટણી અભિયાનની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ નોઈડાના જેવર વિસ્તારમાં પણ રેલી યોજાઈ હતી. આ રેલીઓને લઈને પણ પાર્ટીની અંદર મતભેદ થયા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. ખાસ કરીને જેવર રેલીના આયોજન અને સોશિયલ મીડિયા પર તેના પ્રચારને લઈને કેટલાક નેતાઓએ માયાવતી સમક્ષ ફરિયાદ કરી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આકાશના સસરા અશોક સિદ્ધાર્થ આ પ્રવૃત્તિઓમાં મદદ કરી રહ્યા હોવાનો પણ આરોપ મૂકાયો હતો. આ ફરિયાદો બાદ માયાવતીએ આકાશને પાર્ટીના કાર્યક્રમો માટે તેમની મંજૂરી લેવાની સૂચના આપી હતી. આખરે 3 સપ્ટેમ્બરે તેમને રાષ્ટ્રીય સંયોજકના પદ પરથી હટાવવામાં આવ્યા.
આકાશ સામેની કાર્યવાહી પાછળ પાર્ટીમાં કોઈ ચોક્કસ જૂથ કામ કરી રહ્યું છે કે નહીં તે અંગે સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટતા નથી. જોકે, BSPની અંદરના સત્તા સમીકરણો પર નજર રાખતા લોકોનું માનવું છે કે આકાશના વધતા પ્રભાવથી કેટલાક જૂના અને માયાવતીના વિશ્વાસુ નેતાઓ અસ્વસ્થ થઈ શકે છે. આ મુદ્દે BSPના વરિષ્ઠ નેતા સતીશ મિશ્રા અને રાજ્યસભા સાંસદ રામજી ગૌતમના નામની પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે, આકાશ સામે કાર્યવાહી કરાવવામાં તેમણે સીધી ભૂમિકા ભજવી હોવાનો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો સામે આવ્યો નથી. પાર્ટીના આંતરિક સૂત્રોના દાવા મુજબ, આકાશ અને તેમના સસરા સામેની કેટલીક માહિતી માયાવતી સુધી પહોંચાડવામાં આવી હતી.
રામજી ગૌતમનું નામ ખાસ કરીને એટલા માટે ચર્ચામાં આવ્યું છે કારણ કે તેઓ પાર્ટીના મહત્વના સંગઠનાત્મક નેતાઓમાંના એક છે. આકાશને પદ પરથી દૂર કર્યા બાદ તેમને અનેક રાજ્યોની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આથી પાર્ટીની અંદર સત્તાના સંતુલનને લઈને નવી અટકળો શરૂ થઈ છે. આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે માયાવતી પોતાના ભત્રીજા પર વારંવાર શંકા કેમ કરે છે? તેનો જવાબ કદાચ BSPની જૂની કાર્યશૈલી અને માયાવતીના નેતૃત્વની શૈલીમાં છુપાયેલો છે. માયાવતી લાંબા સમયથી પાર્ટીમાં અંતિમ નિર્ણય પોતાના હાથમાં રાખવા માટે જાણીતી છે. તેઓ કોઈ પણ નેતાને પોતાની સત્તા અને નિયંત્રણની બહાર જવા દેવા અંગે ખૂબ સાવચેત રહે છે. ભૂતકાળમાં પણ અનેક મોટા નેતાઓ સાથે મતભેદ થયા બાદ તેમણે તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરી છે.
માયાવતીના ભાઈ આનંદ કુમાર સાથે પણ આવો જ ઘટનાક્રમ જોવા મળ્યો હતો. આનંદ કુમાર નોઈડા ઓથોરિટીમાં ક્લાર્ક તરીકે કામ કરતા હતા, પરંતુ બાદમાં તેઓ વ્યવસાયમાં આવ્યા અને BSP સાથે જોડાયા. 2017માં માયાવતીએ તેમને પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ બનાવ્યા હતા. જોકે, પાર્ટીની અંદર પરિવારવાદના આરોપો ન થાય તે માટે 2018માં તેમણે પદ છોડ્યું હતું. ત્યારબાદ 2019માં તેઓ ફરી પાર્ટીમાં મહત્વની ભૂમિકામાં આવ્યા અને આકાશ આનંદને રાષ્ટ્રીય સંયોજક બનાવવામાં આવ્યા. આકાશને ઉત્તરાધિકારી બનાવ્યા બાદ BSPમાં નેતૃત્વની આગામી પેઢી અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. પરંતુ હવે માયાવતીએ ફરી એકવાર આકાશને પાર્ટીમાંથી દૂર કર્યા છે. તેમની જગ્યાએ માયાવતીના નાના ભત્રીજા ઇશાન આનંદને આગળ લાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હોવાની ચર્ચા છે.
અહીંથી BSP સામે એક મોટો પડકાર ઊભો થાય છે. જો પાર્ટીમાં પરિવારના નવા સભ્યોને આગળ લાવવામાં આવશે અને જૂના નેતાઓ સાથે તેમનું સંતુલન નહીં જળવાય તો સત્તા સંઘર્ષ ફરી ઊભો થઈ શકે છે. આકાશ સાથે જે થયું તે ભવિષ્યમાં ઇશાન સાથે પણ થઈ શકે છે કે નહીં, તે જોવાનું રહેશે. BSPની સૌથી મોટી મુશ્કેલી માત્ર નેતૃત્વના વારસાની નથી. ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં એક સમયે અત્યંત શક્તિશાળી રહેલી પાર્ટી હાલમાં પોતાનો જૂનો જનાધાર જાળવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સંગઠનની અંદરની ખેંચતાણ પાર્ટીની ચૂંટણીની તૈયારીઓને પણ અસર કરી શકે છે.
માયાવતી લાંબા સમયથી BSPનો સૌથી મોટો ચહેરો અને પાર્ટીના મુખ્ય મતઆકર્ષણનું કેન્દ્ર રહી છે. કાંશી રામે તેમને લાંબા સમય સુધી રાજકીય રીતે તૈયાર કર્યા અને 2001માં જાહેર રીતે તેમને પોતાના ઉત્તરાધિકારી તરીકે આગળ કર્યા હતા. કાંશી રામની રાજકીય શૈલીમાં સંગઠન નિર્માણ અને કેડર આધારિત રાજકારણને વિશેષ મહત્વ હતું. હવે માયાવતી સામે પડકાર એ છે કે તેમની બાદ પાર્ટીનું નેતૃત્વ કોણ સંભાળશે અને શું તે નેતા સંગઠનને એકસાથે રાખી શકશે. આકાશ આનંદને ઉત્તરાધિકારી બનાવવામાં આવ્યા બાદ એવું લાગતું હતું કે BSPએ આગામી પેઢી માટે રસ્તો પસંદ કરી લીધો છે. પરંતુ વારંવારની કાર્યવાહી બાદ હવે એ સ્પષ્ટ છે કે ઉત્તરાધિકારનો મુદ્દો હજુ પણ સંપૂર્ણપણે ઉકેલાયો નથી.
આકાશ આનંદને તાજેતરમાં પાર્ટીમાંથી હાંકી કાઢવાનો નિર્ણય માત્ર એક પરિવારના આંતરિક મતભેદ તરીકે જોવો સરળ છે, પરંતુ તેની પાછળ BSPના સંગઠન, નેતૃત્વ અને ભવિષ્યની દિશા સાથે જોડાયેલા મોટા સવાલો પણ છે. પાર્ટીમાં આકાશના વિરોધીઓ કોણ છે અને તેમની ફરિયાદો માયાવતીના નિર્ણયને કેટલી અસર કરે છે તે અંગે ભલે સત્તાવાર રીતે કંઈ સ્પષ્ટ ન હોય, પરંતુ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે BSPમાં નેતૃત્વને લઈને આંતરિક ખેંચતાણ ગંભીર બની રહી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે માયાવતી આગળ કોને પોતાની રાજકીય વારસદાર તરીકે પસંદ કરે છે, ઇશાન આનંદને કેટલી જવાબદારી મળે છે અને જૂના નેતાઓ તથા પરિવારના સભ્યો વચ્ચે સત્તાનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવે છે. કારણ કે BSP માટે આ માત્ર એક ભત્રીજાને પાર્ટીમાંથી કાઢવાનો નિર્ણય નથી, પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં પાર્ટીના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો મોટો પ્રશ્ન છે.
