ભારતમાં યોજાઈ રહેલી BRICS સમિટ વચ્ચે કોંગ્રેસની અંદરથી જ આ સંગઠનને લઈને અલગ-અલગ મત સામે આવ્યા છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પી. ચિદમ્બરમે BRICS સહિત ભારત જે વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોનો ભાગ છે, તેનાથી દેશને મળતા વાસ્તવિક ફાયદા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસના સાંસદ શશી થરૂરે BRICSને ગ્લોબલ સાઉથ માટે મહત્વપૂર્ણ મંચ ગણાવીને ભારત માટે તેની ઉપયોગિતા અને રાજદ્વારી મહત્વ પર ભાર મૂક્યો છે. કોંગ્રેસના બંને નેતાઓના અલગ વલણને કારણે ભાજપને પણ કોંગ્રેસ પર પ્રહાર કરવાનો મોકો મળ્યો છે. પી. ચિદમ્બરમે BRICSની તાજેતરની બેઠકોના પરિણામો અંગે સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું હતું કે છેલ્લા બે-ત્રણ BRICS સંમેલનોથી ભારતને કોઈ નક્કર ફાયદો થયો હોય તે સ્પષ્ટ દેખાતું નથી. તેમણે સવાલ કર્યો હતો કે ભારત G20, SCO અને QUAD જેવા અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો સાથે જોડાયેલું છે, પરંતુ આ સંગઠનો અને સમૂહોમાં ભાગ લેવાથી ભારતને વાસ્તવમાં શું મળ્યું તે અંગે સ્પષ્ટતા થવી જોઈએ.
ચિદમ્બરમનો સવાલ માત્ર BRICS પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. તેમણે ભારતની વિદેશ નીતિ અને વિવિધ બહુપક્ષીય સંગઠનોમાં તેની ભાગીદારીના પરિણામો અંગે પણ ચર્ચા શરૂ કરી છે. તેમનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે માત્ર મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર હાજરી આપવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેનાથી ભારતને આર્થિક, વ્યૂહાત્મક અને રાજદ્વારી સ્તરે કયા નક્કર લાભ મળે છે તે પણ જોવું જરૂરી છે. ચિદમ્બરમના આ સવાલથી વિપરીત શશી થરૂરે BRICSની ભૂમિકા પર સકારાત્મક અભિગમ વ્યક્ત કર્યો છે. તેમણે BRICSને ગ્લોબલ સાઉથ માટે મહત્વપૂર્ણ મંચ ગણાવ્યું છે. તેમના મતે આ જૂથ વિશ્વની મોટી વસ્તી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રના મોટા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત જેવા દેશ માટે આ સંગઠનનો ભાગ હોવો વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની વાત રજૂ કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક છે.
થરૂરે ખાસ કરીને ભારત દ્વારા BRICS સમિટનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે તેને દેશ માટે ગૌરવની બાબત ગણાવી છે. તેમના મતે ભારતની રાજધાનીમાં વિવિધ દેશોના રાષ્ટ્રપ્રમુખો અને નેતાઓનું એકત્ર થવું દેશની રાજદ્વારી ક્ષમતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને દર્શાવે છે. ભારત વિશ્વના વિવિધ દેશોને એક મંચ પર લાવી શકે છે તે પોતે પણ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની વધતી ભૂમિકાનું સંકેત છે. જોકે, શશી થરૂરે BRICSની મર્યાદાઓને પણ સ્વીકારી છે. સંગઠનમાં અલગ-અલગ દેશો સામેલ હોવાથી દરેક વૈશ્વિક મુદ્દા પર તમામ સભ્યો વચ્ચે એકસરખું વલણ બનાવવું સરળ નથી. દરેક દેશની પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો, વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો છે. તેથી BRICSમાં સર્વસંમતિ બનાવવી ઘણી વખત પડકારરૂપ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત સભ્ય દેશો વચ્ચેના વેપાર અને આર્થિક અસંતુલન જેવા મુદ્દાઓ પણ BRICS માટે પડકારરૂપ છે. સંગઠનનું કદ વધવાની સાથે તેના સભ્યોના હિતોમાં પણ વિવિધતા વધી છે. આવી સ્થિતિમાં તમામ દેશોને સાથે રાખીને કોઈ સામાન્ય નીતિ અથવા નિર્ણય સુધી પહોંચવું સરળ નથી. તેમ છતાં થરૂરના મતે આવા મંચનું મહત્વ માત્ર તાત્કાલિક પરિણામોથી નક્કી કરી શકાય નહીં. BRICS ભારત માટે ગ્લોબલ સાઉથના દેશો સાથે સંબંધો મજબૂત કરવાની પણ તક આપે છે. વિકાસશીલ દેશો માટે આર્થિક વિકાસ, વેપાર, ટેક્નોલોજી, નાણાકીય વ્યવસ્થા, પર્યાવરણ અને વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વ જેવા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ છે. BRICS જેવા મંચ પર ભારત આ મુદ્દાઓને અન્ય દેશો સાથે મળીને આગળ ધપાવી શકે છે. બીજી તરફ ભાજપે કોંગ્રેસના બંને નેતાઓના અલગ-અલગ નિવેદનોને મુદ્દો બનાવીને પ્રહાર શરૂ કર્યા છે. ભાજપના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા પ્રદીપ ભંડારીએ કોંગ્રેસ પર કટાક્ષ કરતા કહ્યું કે જ્યારે પણ ભારતની પ્રગતિ અને દેશના ગૌરવની વાત આવે છે ત્યારે કોંગ્રેસ વિરોધ કરતી હોય છે. તેમણે શશી થરૂરના નિવેદનને કોંગ્રેસની અંદરના મતભેદ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ સમગ્ર ચર્ચામાં એક તરફ સવાલ એ છે કે BRICS, SCO, QUAD અને G20 જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોથી ભારતને કેટલો નક્કર લાભ મળી રહ્યો છે, જ્યારે બીજી તરફ આ સંગઠનોનું મહત્વ માત્ર તાત્કાલિક આર્થિક લાભથી માપી શકાય કે નહીં તે પણ ચર્ચાનો વિષય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આવા મંચોનો ઉપયોગ માત્ર કરારો અથવા સીધા આર્થિક ફાયદા માટે થતો નથી. રાજદ્વારી સંબંધો મજબૂત કરવા, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વધારવા અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવા માટે પણ આવા સંગઠનો મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
ભારત હાલમાં BRICSની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે અને નવી દિલ્હીમાં યોજાઈ રહેલી 18મી BRICS સમિટના કારણે દેશની રાજદ્વારી ભૂમિકા વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. વિવિધ દેશોના નેતાઓ ભારત આવી રહ્યા છે ત્યારે નવી દિલ્હી માટે પોતાની પ્રાથમિકતાઓ રજૂ કરવાની સાથે ગ્લોબલ સાઉથના મુદ્દાઓને આગળ વધારવાની તક પણ છે. ચિદમ્બરમનો સવાલ એ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં ભારતની ભાગીદારીનું મૂલ્યાંકન માત્ર હાજરીથી નહીં પરંતુ પરિણામોના આધારે થવું જોઈએ. બીજી તરફ થરૂરનું વલણ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની વધતી હાજરી અને વિવિધ દેશોને એકસાથે લાવવાની ક્ષમતા પણ દેશની રાજદ્વારી શક્તિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ રીતે BRICSને લઈને કોંગ્રેસમાં બે અલગ દૃષ્ટિકોણ સામે આવ્યા છે. ચિદમ્બરમ નક્કર પરિણામ અને ફાયદા અંગે સવાલ કરે છે, જ્યારે થરૂર BRICSના વૈશ્વિક મહત્વ અને ભારતની રાજદ્વારી ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે. હવે BRICS સમિટ દરમિયાન લેવાતા નિર્ણયો અને ભવિષ્યમાં તેના પરિણામો જ એ નક્કી કરશે કે આ સંગઠન ભારત માટે કેટલું અસરકારક સાબિત થાય છે.
