અમદાવાદમાં ત્રીજા રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. “વિકસિત ભારત તરફ: નવીનતા, સહયોગ અને વૈશ્વિક અંતરિક્ષ નેતૃત્વ તરફ આકાંક્ષા”ની થીમ સાથે યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં ભારતની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની સિદ્ધિઓ, નવી ટેકનોલોજી, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને ભવિષ્યની તકો અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. કાર્યક્રમમાં કેન્દ્રીય મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત, ગુજરાત સરકારના કેબિનેટ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયા અને અંતરિક્ષ વિભાગના સચિવ તથા ઈસરોના ચેરમેન ડૉ. વી. નારાયણન સહિત અનેક મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
કેન્દ્રીય મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે જણાવ્યું હતું કે ભારતની અંતરિક્ષ સફર ખૂબ જ મર્યાદિત સાધનો અને સંસાધનો સાથે શરૂ થઈ હતી. તે સમયે દેશના વૈજ્ઞાનિકો સામે અનેક પડકારો હતા, પરંતુ તેમના સંકલ્પ અને મહેનતને કારણે ભારતે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી છે. તેમણે જણાવ્યું કે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનું વિઝન માત્ર અંતરિક્ષમાં સફળતા મેળવવાનું નહોતું, પરંતુ અંતરિક્ષ ટેકનોલોજીનો લાભ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવાનો હતો.
આજે સેટેલાઇટ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ લોકોના જીવન સાથે જોડાયેલા અનેક ક્ષેત્રોમાં થઈ રહ્યો છે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં પાક અને જમીનની માહિતી મેળવવા, હવામાનની આગાહી કરવા, કુદરતી આફતો દરમિયાન બચાવ અને રાહત કામગીરીમાં મદદ કરવા, માછીમારોને સંભવિત ફિશિંગ ઝોનની માહિતી આપવા તેમજ સંચાર, શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે સેટેલાઇટ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. આ રીતે અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ લોકોના જીવનને સરળ બનાવવામાં પણ મદદરૂપ બની રહી છે.
ભારતની પ્રાચીન વૈજ્ઞાનિક પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરતાં ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે આર્યભટ્ટ, વરાહમિહિર અને ભાસ્કરાચાર્ય જેવા મહાન વૈજ્ઞાનિકોને યાદ કર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતે પ્રાચીન સમયથી જ ગણિત અને ખગોળવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે. જિજ્ઞાસા, પ્રશ્ન પૂછવાની વૃત્તિ અને કંઈક નવું શોધવાની ઈચ્છા જ સંશોધન અને નવીનતાની શરૂઆત છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજના સમયમાં આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ભારતની પ્રાચીન જ્ઞાન પરંપરાને નવી પેઢી અને સમગ્ર વિશ્વ સુધી પહોંચાડવામાં આવી રહી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને OCR જેવી ટેકનોલોજીની મદદથી જૂની હસ્તપ્રતોને ડિજિટલ સ્વરૂપમાં સાચવવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. વિવિધ ભાષાઓમાં આ જ્ઞાન ઉપલબ્ધ બને તે માટે પણ કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ભવિષ્યની ટેકનોલોજી અંગે તેમણે જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી સાથે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, રોબોટિક્સ, હ્યુમનોઇડ્સ અને સેમિકન્ડક્ટર જેવી ટેકનોલોજીનું જોડાણ આગામી સમયમાં દુનિયાની દિશા નક્કી કરશે. આ ટેકનોલોજીઓ અર્થતંત્ર, માનવજીવન અને વૈશ્વિક સંબંધો પર પણ અસર કરશે. ભારત માટે નવીનતા, સહયોગ અને વૈશ્વિક નેતૃત્વ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્યો છે અને આ લક્ષ્યોને હાંસલ કરવામાં દેશના યુવાનોની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ગુજરાતના કેબિનેટ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે અમદાવાદ, ગુજરાત અને ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ વચ્ચે ખૂબ જ જૂનો અને ગાઢ સંબંધ છે. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના પ્રયાસોથી અમદાવાદ ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બન્યું. અમદાવાદમાં સંશોધન અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની અનેક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓના વિકાસને કારણે શહેરે દેશના સ્પેસ સેક્ટરમાં મહત્વનું સ્થાન મેળવ્યું છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે અમદાવાદમાં IN-SPACeનું મુખ્ય મથક સ્થાપિત થવાથી ગુજરાતની સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂતી મળી છે. અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવેલા સુધારાઓ બાદ ખાનગી કંપનીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધકો અને યુવા સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે નવી તકો ઊભી થઈ છે. ગુજરાતમાં પણ અનેક સ્ટાર્ટઅપ્સ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં નવી ટેકનોલોજી અને ઉકેલો વિકસાવી રહ્યા છે.
ગુજરાતમાં સ્પેસ પાર્ક સહિતની સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. તેમાં સ્મોલ સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવી સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. મોઢવાડિયાએ દેશ-વિદેશની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની કંપનીઓને ગુજરાતમાં રોકાણ કરવા અને ઉત્પાદન સુવિધાઓ સ્થાપવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું.
ગુજરાત માત્ર અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં જ નહીં, પરંતુ સેમિકન્ડક્ટર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, બાયોટેકનોલોજી અને સુપર કમ્પ્યુટિંગ જેવા નવા ક્ષેત્રોમાં પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં દેશના મંજૂર થયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સ ગુજરાતમાં આવી રહ્યા છે. આગામી સમયમાં ગુજરાત આ ક્ષેત્રમાં પણ દેશનું નેતૃત્વ કરી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે.
ISROના ચેરમેન ડૉ. વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે અમદાવાદમાં રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ઉજવણી કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ અમદાવાદમાં ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી અને સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર જેવી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પાયો નાખ્યો હતો. સેટેલાઇટ અને રોકેટ માટે જરૂરી પેલોડ ટેકનોલોજીના વિકાસમાં અમદાવાદનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે.
તેમણે ભારતની અંતરિક્ષ સફરના શરૂઆતના દિવસોને યાદ કરતાં જણાવ્યું હતું કે મર્યાદિત સંસાધનો વચ્ચે શરૂ થયેલી આ સફર આજે વિશ્વના અગ્રણી અંતરિક્ષ કાર્યક્રમોમાં સ્થાન પામી છે. ભારતે વિજ્ઞાન, સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી અને લોન્ચ વ્હીકલના ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. આજે વિશ્વના અનેક દેશો અને કંપનીઓ ભારતની અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી તથા લોન્ચ ક્ષમતા પર વિશ્વાસ મૂકી રહ્યા છે.
ચંદ્રયાન-1, ચંદ્રયાન-3 અને આદિત્ય-L1 જેવા મિશનો ભારતની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની ક્ષમતાનું ઉદાહરણ છે. ચંદ્રયાન-1 મિશન દરમિયાન ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓ અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી મળી હતી. જ્યારે ચંદ્રયાન-3ની સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગે ભારતને ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક સફળતાપૂર્વક પહોંચનાર દેશ તરીકે વૈશ્વિક સ્તરે વિશેષ ઓળખ અપાવી. આદિત્ય-L1 મિશન સૂર્યના અભ્યાસ માટે મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક માહિતી પૂરી પાડી રહ્યું છે.
ડૉ. નારાયણને ‘વિકસિત ભારત 2047’ના લક્ષ્ય અંગે જણાવ્યું હતું કે આવનારા વર્ષોમાં ભારતને મોટી સંખ્યામાં સેટેલાઇટ્સની જરૂર પડશે. આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે સરકારી સંસ્થાઓ સાથે ખાનગી ક્ષેત્ર, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભાગીદારી જરૂરી બનશે.
2020 પછી અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવેલા સુધારાઓથી ખાનગી કંપનીઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે નવા રસ્તા ખુલ્યા છે. હવે યુવાનો અને નવી કંપનીઓ સેટેલાઇટ, રોકેટ, સ્પેસ એપ્લિકેશન અને અન્ય ટેકનોલોજીના વિકાસમાં ભાગ લઈ શકે છે. આ બદલાવ ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહ્યો છે.
કાર્યક્રમ દરમિયાન નવી પેઢીને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. ભારતના નવા અંતરિક્ષ પરિતંત્રને વધુ વિસ્તૃત કરવા અને વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવા અંગે નિષ્ણાતોએ ચર્ચા કરી હતી. આ પ્રસંગે IN-SPACeના ચેરમેન ડૉ. પવનકુમાર ગોએન્કાએ ભારતીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમની અત્યાર સુધીની પ્રગતિ અને ભવિષ્યની તકો અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. ISRO Robotics Challenge, ભારતીય અંતરિક્ષ હેકાથોન અને ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ ક્વિઝના વિજેતા વિદ્યાર્થીઓ અને ટીમોને પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યા હતા.
કાર્યક્રમમાં શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ, ખાનગી અંતરિક્ષ કંપનીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વિવિધ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો. અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં નવી ટેકનોલોજી, સંશોધન, નવીનતા અને વૈશ્વિક સહયોગ અંગે વિચારવિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો. સમગ્ર કાર્યક્રમનો મુખ્ય સંદેશ એ રહ્યો કે ભારત હવે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. ભારત વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની ક્ષમતા અને ટેકનોલોજીનું નેતૃત્વ સ્થાપિત કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. સરકાર, વૈજ્ઞાનિકો, ખાનગી કંપનીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને યુવાનોના સંયુક્ત પ્રયાસોથી ભારત આગામી વર્ષોમાં વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ સ્પેસ હબ તરીકે ઉભરી શકે છે.
અમદાવાદમાં યોજાયેલી ત્રીજા રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસની ઉજવણીમાં ભારતની અત્યાર સુધીની અંતરિક્ષ સફરથી લઈને ભવિષ્યની યોજનાઓ સુધીના વિવિધ પાસાઓને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત વૈજ્ઞાનિકો, ટેકનિકલ નિષ્ણાતો, ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ અને મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ ભારતને વૈશ્વિક અંતરિક્ષ નેતૃત્વ તરફ લઈ જવાના સંકલ્પને વધુ મજબૂત બનાવ્યો હતો. SACના ડાયરેક્ટર ડૉ. વી. એન. રાવ, ડૉ. કાર્તિકેય સારાભાઈ સહિતના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો પણ આ કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ ઉજવણી માત્ર ભારતની અંતરિક્ષ સિદ્ધિઓની ઉજવણી પૂરતી રહી નહોતી, પરંતુ નવી પેઢીને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન તરફ આકર્ષિત કરવા, નવી શોધોને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારતને વૈશ્વિક અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવવાનો સંદેશ પણ આપ્યો હતો.
