ભારતીય રેલવેએ માલસામાન પરિવહન ક્ષેત્રે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. રેલવેએ 21 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ મુંબઈના જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ (JNPT)થી વડોદરા મંડળના વર્ણામા સુધી પ્રથમ ડબલ-સ્ટેક લોંગ-હોલ કન્ટેનર ટ્રેનનું સફળ સંચાલન કર્યું છે. આ ટ્રેન દ્વારા કુલ 360 TEUs કન્ટેનર લગભગ 422 કિલોમીટર દૂર આવેલા કોનકોરના GCT ટર્મિનલ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા. આ ટ્રેન 21 ઓગસ્ટે સાંજે 7 વાગ્યે JNPTથી વડોદરા તરફ રવાના થઈ હતી. એક જ લોંગ-હોલ ટ્રેનમાં મોટી સંખ્યામાં કન્ટેનરનું પરિવહન કરીને ભારતીય રેલવેએ માલસામાન પરિવહનની ક્ષમતામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે.
આ લોંગ-હોલ કન્ટેનર ટ્રેનમાં બે ડબલ-સ્ટેક રેકનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આગળના રેકમાં 45+1 લોડ સાથે કુલ 1,817 ટન વજનનો માલસામાન હતો અને તેમાં એન્જિન નંબર 60311 જોડવામાં આવ્યું હતું. પાછળના રેકમાં પણ 45+1 લોડ સાથે 2,105 ટન વજનનો માલસામાન હતો અને તેના માટે એન્જિન નંબર 24690નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. બંને રેક મળીને કુલ 360 TEUs કન્ટેનરનું પરિવહન કરવામાં આવ્યું હતું. એક જ ટ્રેન દ્વારા આટલી મોટી સંખ્યામાં કન્ટેનરનું પરિવહન કરવામાં આવતાં રેલવેની માલવહન ક્ષમતામાં વધારો થશે. ખાસ કરીને બંદરથી આંતરિક વિસ્તારો સુધી કન્ટેનર ઝડપથી પહોંચાડવામાં આ પ્રકારની ટ્રેનો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
લોંગ-હોલ ડબલ-સ્ટેક કન્ટેનર ટ્રેનોનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે એક જ ટ્રેનમાં મોટી સંખ્યામાં કન્ટેનરનું પરિવહન કરી શકાય છે. તેના કારણે બંદરો અને ફ્રેટ ટર્મિનલ્સ પર કન્ટેનરોનો રોકાણ સમય ઓછો થઈ શકે છે. એક જ સમયે વધુ કન્ટેનર ઝડપથી આગળ મોકલવામાં આવતાં ટર્મિનલ પર ભીડ ઓછી કરવામાં મદદ મળશે. આ સાથે કન્ટેનરોનો ઝડપી નિકાલ શક્ય બનશે અને માલસામાનની સપ્લાય ચેઇન પણ વધુ ઝડપી બની શકશે.
ડબલ-સ્ટેક કન્ટેનર ટ્રેનમાં એક જ વેગનમાં ઉપર અને નીચે એમ બે સ્તરે કન્ટેનર લઈ જવામાં આવે છે. જ્યારે લોંગ-હોલ કામગીરીમાં બે લાંબા રેકને એક સાથે ચલાવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિથી એક જ ટ્રેન દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં કન્ટેનર લઈ જવાય છે. પરિણામે સમાન જથ્થાનો માલસામાન પરિવહન કરવા માટે અલગ-અલગ ટ્રેનો, એન્જિન અને ફ્લેટ વેગનની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે. આથી રેલવેના ઉપલબ્ધ સાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ થઈ શકે છે.
એક જ ટ્રેનમાં વધુ કન્ટેનર લઈ જવાથી સમાન પ્રમાણમાં માલસામાન માટે અનેક ટ્રેનો ચલાવવાની જરૂર ઓછી પડે છે. તેના કારણે રેલવે રૂટની ઉપલબ્ધ ક્ષમતાનો વધુ સારો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઓછી ટ્રેન મૂવમેન્ટમાં વધુ માલસામાન પહોંચાડવાથી રેલવે ટ્રેક પરનું સંચાલન પણ વધુ અસરકારક બની શકે છે. વ્યસ્ત રૂટ પર માલવાહક ટ્રેનોની સંખ્યા નિયંત્રિત રાખવામાં પણ આ પ્રકારની કામગીરી મદદરૂપ બની શકે છે.
લોંગ-હોલ કન્ટેનર ટ્રેનો કન્ટેનરની હિલચાલને ઝડપી બનાવવામાં મદદ કરે છે. મોટી સંખ્યામાં કન્ટેનર એક જ વખતમાં રવાના કરી શકાય છે, જેના કારણે માલસામાનને અલગ-અલગ ટ્રેનોમાં મોકલવાની જરૂર ઓછી પડે છે. આનાથી માલસામાનનો કુલ ટ્રાન્ઝિટ સમય ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. બંદરથી ફ્રેટ ટર્મિનલ સુધી કન્ટેનર ઝડપથી પહોંચતા આયાતકારો અને નિકાસકારોને પણ ફાયદો થઈ શકે છે.
એક જ લોંગ-હોલ ડબલ-સ્ટેક કન્ટેનર ટ્રેન દ્વારા મોટી સંખ્યામાં કન્ટેનરનું પરિવહન કરી શકાય છે. તેના કારણે JNPT જેવા મોટા બંદર પરથી કન્ટેનરોનો ઝડપી નિકાલ સરળ બનશે. મોટા પ્રમાણમાં માલસામાનનું એકસાથે પરિવહન થવાથી એકંદર પરિવહન ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે. લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર માટે આ કામગીરી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. આ નવી કામગીરી માત્ર માલવહન ક્ષમતા વધારવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ હરિત અને ટકાઉ પરિવહનને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇલેક્ટ્રિક એન્જિનથી સંચાલિત આ ટ્રેન દ્વારા રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
એક જ લોંગ-હોલ ડબલ-સ્ટેક કન્ટેનર ટ્રેન દ્વારા એટલા મોટા પ્રમાણમાં માલસામાન લઈ જઈ શકાય છે, જેટલા માટે રોડ માર્ગે મોટી સંખ્યામાં ટ્રકોની જરૂર પડી શકે છે. તેના કારણે ડીઝલનો વપરાશ ઘટશે અને રોડ પર ટ્રકોની સંખ્યા ઓછી થવાથી ટ્રાફિકમાં પણ રાહત મળી શકે છે. રોડ માર્ગે મોટા પ્રમાણમાં માલસામાનના પરિવહન માટે અનેક ડીઝલ સંચાલિત ટ્રકોનો ઉપયોગ થાય છે. તેની સરખામણીએ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો દ્વારા મોટા જથ્થામાં માલસામાનનું પરિવહન કરવાથી વાહનોના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવામાં મદદ મળે છે. આ પ્રકારની કામગીરીથી ડીઝલનો વપરાશ, રોડ પરની ભીડ અને માલવહન ક્ષેત્રનું એકંદર કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવામાં મદદ મળશે. ભારતીય રેલવેના હરિત પરિવહન અને ટકાઉ લોજિસ્ટિક્સના લક્ષ્ય તરફ આ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
JNPTથી વડોદરા મંડળના વર્ણામા સુધી 360 TEUs કન્ટેનર સાથે દોડાવવામાં આવેલી પ્રથમ ડબલ-સ્ટેક લોંગ-હોલ કન્ટેનર ટ્રેન ભારતીય રેલવે માટે મહત્વપૂર્ણ ઓપરેશનલ માઈલસ્ટોન બની છે. આ પ્રકારની ટ્રેનો દ્વારા ભવિષ્યમાં બંદરો, ફ્રેટ ટર્મિનલ્સ અને દેશના વિવિધ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો વચ્ચે માલસામાનનું પરિવહન વધુ ઝડપી, ખર્ચ અસરકારક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ બની શકે છે.
