ભારતીય રેલવેના ઈતિહાસમાં આજે વધુ એક સુવર્ણ પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હરિયાણાના જીંદમાં દેશની પ્રથમ હાઈડ્રોજન ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને તેનું સત્તાવાર સંચાલન શરૂ કરાવ્યું છે. આ ટ્રેન હવે જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે દોડશે અને સ્વચ્છ ઊર્જા આધારિત રેલવે વ્યવસ્થાની દિશામાં ભારતનું પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ ટ્રેન માત્ર પરિવહનનું નવું સાધન નથી, પરંતુ આત્મનિર્ભર ભારત, આધુનિક ટેક્નોલોજી અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાનું જીવંત ઉદાહરણ પણ છે.
લોકાર્પણ સમારોહ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ જણાવ્યું કે ભારતે આજે જે સિદ્ધિ મેળવી છે તે માત્ર દેશ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે. તેમણે કહ્યું કે દુનિયાના ઘણા દેશોમાં હાઈડ્રોજન ટ્રેનો દોડે છે, પરંતુ મોટાભાગે તે ત્રણ કે ચાર કોચની હોય છે. જ્યારે ભારતે એકસાથે 10 કોચ અને 3,200 હોર્સપાવરની ક્ષમતા ધરાવતી વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી હાઈડ્રોજન ટ્રેન તૈયાર કરી છે. આ સિદ્ધિ દેશના વૈજ્ઞાનિકો, ઈજનેરો અને રેલવેના કર્મચારીઓની મહેનતનું પરિણામ છે.
આ ટ્રેન હરિયાણાના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચેના લગભગ 89 કિલોમીટરના રૂટ પર દોડશે. માર્ગમાં તે કુલ 12 સ્ટેશનો પર રોકાશે અને સમગ્ર મુસાફરી લગભગ બે કલાકમાં પૂર્ણ કરશે. રેલવે અધિકારીઓનું માનવું છે કે આ રૂટ પર મુસાફરોને આધુનિક, આરામદાયક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સેવા મળશે. સાથે જ આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ હાઈડ્રોજન ટ્રેન શરૂ કરવાનો માર્ગ મોકળો કરશે.
રેલવે મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટ્રેન સંપૂર્ણપણે ભારતમાં ડિઝાઇન અને વિકસાવવામાં આવી છે. તેના વિકાસમાં સ્વદેશી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાનને વધુ મજબૂત બનાવે છે. અત્યાર સુધી આવી અદ્યતન ટેક્નોલોજી માટે ભારતને વિદેશી દેશો પર આધાર રાખવો પડતો હતો, પરંતુ હવે દેશ પોતાના બળ પર આવી આધુનિક ટ્રેનો તૈયાર કરી રહ્યો છે.
આ ટ્રેનની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજી છે. સામાન્ય ડીઝલ એન્જિનમાં ઇંધણ બળવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, ધુમાડો અને અન્ય હાનિકારક વાયુઓનું ઉત્સર્જન થાય છે, જે પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક છે. જ્યારે હાઈડ્રોજન ટ્રેનમાં હાઈડ્રોજન અને હવામાં રહેલા ઓક્સિજન વચ્ચેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ વીજળી ટ્રેનના મોટર્સને શક્તિ આપે છે અને ટ્રેન દોડે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં માત્ર પાણીની વરાળ ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે કે કોઈપણ પ્રકારનું હાનિકારક પ્રદૂષણ થતું નથી.
રેલવે મંત્રાલયે જણાવ્યું કે ટ્રેનમાં 1,200 કિલોવોટ ક્ષમતાની હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમ ટ્રેનને વધુ કાર્યક્ષમ, ઊર્જા બચતવાળી અને પર્યાવરણમૈત્રી બનાવે છે. ટ્રેનની મહત્તમ ઝડપ પ્રતિ કલાક 75 કિલોમીટર રહેશે, જે આ રૂટ માટે પૂરતી માનવામાં આવે છે. જો સરળ ભાષામાં સમજીએ તો આ ટ્રેન બહારથી વીજળી લેતી નથી. તેના બદલે ટ્રેનમાં જ રહેલી હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનની મદદથી વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ આ વીજળી સીધી મોટર્સ સુધી પહોંચે છે અને ટ્રેન આગળ વધે છે. એટલે આ એક પ્રકારની ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન છે, પરંતુ તે પોતાની વીજળી જાતે જ બનાવે છે.
વિશ્વભરમાં હાલમાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે ગ્રીન એનર્જી પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા પરંપરાગત ઇંધણના વિકલ્પ તરીકે હાઈડ્રોજનને ભવિષ્યનું સ્વચ્છ ઇંધણ માનવામાં આવે છે. યુરોપ, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને અન્ય ઘણા દેશોમાં હાઈડ્રોજન ટેક્નોલોજી પર ઝડપથી કામ થઈ રહ્યું છે. હવે ભારત પણ આ યાદીમાં મજબૂત રીતે સામેલ થઈ ગયું છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આવનારા સમયમાં જો દેશના વધુ રૂટ પર આવી ટ્રેનો દોડશે તો ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટશે, કાર્બન ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે અને ઇંધણ ખર્ચમાં પણ બચત થશે. ખાસ કરીને એવા રૂટ જ્યાં હજુ સુધી વીજળીકરણ થયું નથી ત્યાં હાઈડ્રોજન ટ્રેનો ખૂબ અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.
આ ટ્રેનનો એક મોટો ફાયદો એ પણ છે કે તેમાં અવાજનું પ્રદૂષણ પણ ઓછું થાય છે. સામાન્ય ડીઝલ એન્જિનની સરખામણીએ હાઈડ્રોજન ટ્રેન વધુ શાંતિથી દોડે છે. તેથી મુસાફરોને આરામદાયક સફરનો અનુભવ મળશે અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ પણ ઘટશે. વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાના સંબોધનમાં કહ્યું કે ભારત આજે માત્ર નવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરતું દેશ નથી રહ્યું, પરંતુ વિશ્વને નવી ટેક્નોલોજી આપનાર દેશ તરીકે આગળ વધી રહ્યું છે. રેલવેમાં ઝડપથી થઈ રહેલા આધુનિકીકરણ, નવી વંદે ભારત ટ્રેનો, અમૃત ભારત સ્ટેશનો અને હવે હાઈડ્રોજન ટ્રેન જેવી પહેલો દેશના પરિવહન ક્ષેત્રને નવી દિશા આપી રહી છે.
રેલવે મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે આ પ્રોજેક્ટમાંથી મળતા અનુભવના આધારે આગામી વર્ષોમાં દેશના અન્ય રૂટ પર પણ હાઈડ્રોજન ટ્રેનો શરૂ કરવાની યોજના છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહેશે તો ભારત ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટના ક્ષેત્રમાં વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાં સ્થાન મેળવી શકે છે. દેશની પ્રથમ હાઈડ્રોજન ટ્રેનનું લોકાર્પણ માત્ર એક નવી ટ્રેનની શરૂઆત નથી, પરંતુ ભારતના ઊર્જા સંક્રમણ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ટેક્નોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા તરફનું એક ઐતિહાસિક પગલું છે. આ પહેલથી સ્વચ્છ ઊર્જાનો ઉપયોગ વધશે, પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થશે અને ભારતીય રેલવે વધુ આધુનિક, સુરક્ષિત અને પર્યાવરણમૈત્રી બનશે. આવનારા સમયમાં હાઈડ્રોજન ટેક્નોલોજી આધારિત વધુ પ્રોજેક્ટ શરૂ થતાં ભારત ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રમાં વિશ્વ માટે એક નવું મોડેલ બની શકે છે.
