ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) છેલ્લા કેટલાક સમયથી અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોના સતત રાજીનામાને કારણે ચર્ચામાં છે. દેશના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓમાંની એક ગણાતી ISROમાંથી મોટી સંખ્યામાં વૈજ્ઞાનિકો અને ટેક્નિકલ નિષ્ણાતો ખાનગી સ્પેસ કંપનીઓમાં જોડાઈ રહ્યા છે. આ વધતા રાજીનામાને લઈને કેન્દ્ર સરકાર પણ ચિંતિત બની છે અને હવે રાજીનામા તથા સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) માટેના નિયમોને વધુ કડક બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
મળતી માહિતી અનુસાર, છેલ્લા એક વર્ષમાં લગભગ 100થી 120 જેટલા વૈજ્ઞાનિકોએ ISROની નોકરી છોડી દીધી છે. તેમાં માત્ર સામાન્ય કર્મચારીઓ જ નહીં, પરંતુ ગગનયાન, ચંદ્રયાન-3 અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્પેસ મિશન સાથે જોડાયેલા અનુભવી પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર્સ અને સિનિયર વૈજ્ઞાનિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સ્થિતિને કારણે દેશના મહત્વના અંતરિક્ષ પ્રોજેક્ટ્સ પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
સરકારનું માનવું છે કે મોટા મિશન દરમિયાન અનુભવી વૈજ્ઞાનિકો અચાનક સંસ્થા છોડી દેતાં પ્રોજેક્ટની ગતિ અને કામગીરી બંને પર અસર પડે છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અંતરિક્ષ વિભાગ (Department of Space) દ્વારા 14 જુલાઈએ એક આંતરિક પરિપત્ર બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.
નવા નિયમો અનુસાર હવે ISROના ‘ગ્રુપ A’ના વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નિકલ અધિકારીઓના રાજીનામા અથવા VRSને સ્થાનિક સ્તરે સરળતાથી મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ વૈજ્ઞાનિક મહત્વપૂર્ણ મિશન સાથે જોડાયેલા હશે તો સંબંધિત સેન્ટરના ડાયરેક્ટર તેમની અરજી સ્વીકારી શકશે નહીં. આવી દરેક અરજી ભલામણ સાથે ISROના મુખ્યાલય મોકલવામાં આવશે, જ્યાં અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
ISROના અધ્યક્ષ વી. નારાયણને આ નિર્ણયને સામાન્ય વહીવટી પ્રક્રિયા ગણાવી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ પગલાનો હેતુ વૈજ્ઞાનિકોને રોકવાનો નહીં, પરંતુ મહત્વપૂર્ણ મિશન દરમિયાન પ્રોજેક્ટને અચાનક નુકસાન ન થાય તેની ખાતરી કરવાનો છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, ISROના વિવિધ કેન્દ્રોમાંથી મોટી સંખ્યામાં વૈજ્ઞાનિકોએ રાજીનામા આપ્યા છે. વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC), જે ISROનું સૌથી મોટું સંશોધન કેન્દ્ર છે અને જ્યાં 4,500થી વધુ કર્મચારીઓ કાર્યરત છે, ત્યાંથી છેલ્લા નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 20 વૈજ્ઞાનિકોએ નોકરી છોડી છે. તેમાં LVM-3 રોકેટના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર વિક્ટર જોસેફનું નામ પણ સામેલ હોવાનું જણાવાય છે.
તે જ રીતે, યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર (URSC)માંથી પણ લગભગ 80 જેટલા વૈજ્ઞાનિકો અને ટેક્નિકલ નિષ્ણાતોએ રાજીનામું આપ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેમાં SpaDeX મિશનના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર તેમજ ચંદ્રયાન-3ના પ્રોજેક્ટ મેનેજર (સિમ્યુલેશન) આદિત્ય રલ્લાપલ્લી જેવા મહત્વના અધિકારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
વૈજ્ઞાનિકો ISRO કેમ છોડી રહ્યા છે તે અંગે પણ અનેક કારણો સામે આવી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો છે. Skyroot Aerospace, Agnikul Cosmos, Pixxel, Bellatrix Aerospace જેવી અનેક ખાનગી કંપનીઓ નવી ટેક્નોલોજી પર કામ કરી રહી છે અને અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોની માંગ વધી રહી છે.
આ કંપનીઓ ISROની સરખામણીએ ઘણું વધુ વેતન, આધુનિક સંશોધન સુવિધાઓ, ઝડપી નિર્ણય પ્રક્રિયા અને નવી ટેક્નોલોજી પર કામ કરવાની વધુ સ્વતંત્રતા આપે છે. પરિણામે ઘણા અનુભવી વૈજ્ઞાનિકો વધુ સારી કારકિર્દી અને આર્થિક લાભ માટે ખાનગી ક્ષેત્ર તરફ વળી રહ્યા છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ISROની સૌથી મોટી તાકાત તેના અનુભવી વૈજ્ઞાનિકો છે. જો સતત આવી રીતે પ્રતિભાશાળી લોકો સંસ્થા છોડતા રહેશે તો ભવિષ્યના ગગનયાન, ચંદ્રયાન, મંગળ મિશન અને અન્ય મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ પર તેની અસર પડી શકે છે. જોકે બીજી તરફ કેટલાક નિષ્ણાતો એવું પણ માને છે કે ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગનો વિકાસ ભારતના સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમ માટે સકારાત્મક છે, કારણ કે તે નવી રોજગારી અને ટેક્નોલોજીના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
સરકારે હાલ જે નવા નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે તેનો મુખ્ય હેતુ મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સ દરમિયાન અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોનું પલાયન અટકાવવાનો છે. હવે જો કોઈ વૈજ્ઞાનિક રાજીનામું આપવા માંગશે તો તેનો નિર્ણય સીધો મુખ્યાલય સ્તરે લેવામાં આવશે. આગામી સમયમાં સરકાર વૈજ્ઞાનિકોને સંસ્થામાં જાળવી રાખવા માટે વેતન, સંશોધન સુવિધાઓ અને કારકિર્દીની નવી તકો અંગે પણ વધુ પગલાં ભરે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
