અમદાવાદ સહિત સમગ્ર ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ડોલર, પાઉન્ડ અને યુરો જેવી ફોરેન કરન્સીની અછત જોવા મળી રહી છે. વિદેશ પ્રવાસ, અભ્યાસ, બિઝનેસ અને અન્ય કારણોસર વિદેશ જવાની તૈયારી કરી રહેલા લોકોને જરૂરી વિદેશી ચલણ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. ખાસ કરીને ડોલર અને પાઉન્ડની માંગ વધારે હોવાથી કેટલાક કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકોએ બજારના સામાન્ય દર કરતાં ₹3થી ₹5 સુધીનું પ્રીમિયમ ચૂકવવું પડતું હોવાની માહિતી સામે આવી છે. ફોરેન કરન્સીની ઉપલબ્ધતા ઘટતા અધિકૃત મની એક્સચેન્જરો પાસે પણ જરૂરી ચલણનો પૂરતો સ્ટોક ન હોવાની સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે.હાલમાં એક ડોલરનો ભાવ આશરે ₹95થી વધુ, પાઉન્ડનો ભાવ આશરે ₹130ની આસપાસ અને યુરોનો ભાવ આશરે ₹110થી વધુ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. જોકે માંગ વધારે અને ઉપલબ્ધતા ઓછી હોય તેવા કિસ્સામાં ગ્રાહકોએ સામાન્ય દર કરતાં વધારાની રકમ ચૂકવવી પડી રહી છે. ખાસ કરીને વિદેશ જવા માટે છેલ્લી ઘડીએ કરન્સી ખરીદવા પહોંચતા પ્રવાસીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે આ સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલીજનક બની શકે છે.
NRI સીઝન ન હોવાથી ફોરેન કરન્સીની આવક ઘટી
ફોરેન કરન્સીની અછત પાછળનું એક મહત્વનું કારણ NRI સીઝન ન હોવું માનવામાં આવી રહ્યું છે. વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો જ્યારે મોટી સંખ્યામાં ગુજરાત અને ભારતમાં આવે છે ત્યારે તેઓ પોતાની સાથે વિદેશી ચલણ પણ લાવે છે.આ ચલણ બાદમાં મની એક્સચેન્જરો મારફતે ભારતીય બજારમાં આવે છે. પરંતુ હાલમાં NRIની આવક ઓછી હોવાથી બજારમાં ડોલર, પાઉન્ડ અને યુરો જેવી કરન્સીની આવકમાં ઘટાડો થયો છે.
વિદેશથી આવતી ફોરેન કરન્સીનો મોટો હિસ્સો રોજબરોજના ખર્ચ ઉપરાંત જમીન-મકાન, અન્ય રોકાણ અથવા ડિજિટલ એસેટ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ વપરાતો હોવાની માહિતી છે. જેના કારણે મની એક્સચેન્જ માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ વિદેશી ચલણની તરલતા પર પણ અસર પડી રહી છે. જ્યારે બજારમાં નવી કરન્સીની આવક ઓછી થાય અને બીજી તરફ વિદેશ જવા માટે તેની માંગ સતત રહે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે ઉપલબ્ધતા પર દબાણ વધે છે.
વિઝિટર અને સ્ટુડન્ટ વિઝા પર જતા લોકોને વધુ અસર
ફોરેન કરન્સીની અછતનો સીધો પ્રભાવ વિદેશ પ્રવાસીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ પર પડી રહ્યો છે. ગુજરાતમાંથી દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુરોપના વિવિધ દેશોમાં જાય છે. આ વિદ્યાર્થીઓને પ્રવાસ ખર્ચ ઉપરાંત શરૂઆતના સમયગાળા માટે સ્થાનિક ચલણની જરૂર પડે છે. આવા સમયે ડોલર, પાઉન્ડ અથવા યુરોની અછત ઊભી થાય તો તેમને છેલ્લી ઘડીએ વધુ ભાવ ચૂકવવાની ફરજ પડી શકે છે.વિદેશ પ્રવાસે જતા લોકો માટે પણ આ સમસ્યા મહત્વપૂર્ણ છે. એર ટિકિટ અને હોટેલ બુકિંગ બાદ પ્રવાસ પહેલાં જરૂરીવિદેશી ચલણ મેળવવું પડે છે. પરંતુ અધિકૃત મની એક્સચેન્જર પાસે પૂરતો સ્ટોક ઉપલબ્ધ ન હોય તો ગ્રાહકોને અન્ય સ્થળે શોધખોળ કરવી પડે છે અથવા વધુ પ્રીમિયમ ચૂકવવું પડે છે.
ગુજરાતમાં 400 જેટલા મની એક્સચેન્જર કાર્યરત
ગુજરાતમાં ફોરેન કરન્સીના વ્યવહાર માટે લગભગ 400 જેટલા લાઇસન્સધારક મની એક્સચેન્જર કાર્યરત હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ સંસ્થાઓ નિયમો અનુસાર વિદેશી ચલણની ખરીદી અને વેચાણ કરે છે. તેમ છતાં હાલ બજારમાં કરન્સીની માંગ અને ઉપલબ્ધતા વચ્ચેનું અંતર વધ્યું હોવાથી કેટલાક મની એક્સચેન્જરો પાસે જરૂરી કરન્સીનો સ્ટોક ઓછો પડી રહ્યો છે.અધિકૃત રીતે ફોરેન કરન્સી ખરીદવા માટે ગ્રાહકોએ જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવા પડે છે. તેમાં પાસપોર્ટ, વિઝા, મુસાફરી સંબંધિત દસ્તાવેજો અને અન્ય જરૂરી પુરાવાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. મોટા પ્રમાણમાં કરન્સીની ખરીદી માટે બેંકિંગ ચેનલ અને પેમેન્ટ સંબંધિત પ્રક્રિયા પણ લાગુ પડે છે. આ નિયમોને કારણે કાયદેસર વ્યવહાર ચોક્કસ પ્રક્રિયા હેઠળ જ કરવો પડે છે.
બ્લેક માર્કેટમાં મોટા ભાવની ચિંતા
ફોરેન કરન્સીની અછત દરમિયાન અનધિકૃત બજાર અને બ્લેક માર્કેટમાં વધારાના ભાવ વસૂલવાની શક્યતા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જ્યારે અધિકૃત મની એક્સચેન્જરો પાસે ડોલર કે પાઉન્ડ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે કેટલીક વ્યક્તિઓ અનધિકૃત માધ્યમોનો સંપર્ક કરી શકે છે. આવા વ્યવહારોમાં ગ્રાહક પાસેથી બજાર ભાવ કરતાં નોંધપાત્ર વધારે રકમ લેવામાં આવી શકે છે.ફોરેન કરન્સી ખરીદતી વખતે ગ્રાહકોએ માત્ર અધિકૃત અને લાઇસન્સ ધરાવતા મની ચેન્જર અથવા બેંકનો જ સંપર્ક કરવો જરૂરી છે. સસ્તા દર અથવા તાત્કાલિક કરન્સી આપવાના નામે અનધિકૃત વ્યક્તિઓ સાથે વ્યવહાર કરવાથી નાણાકીય નુકસાન ઉપરાંત કાયદાકીય મુશ્કેલી પણ ઊભી થઈ શકે છે.
વિદેશથી પરત આવતા ભારતીયોનું ચલણ પણ મહત્વનું
વિદેશમાં વસતા ભારતીયો જ્યારે ભારત પરત આવે છે ત્યારે તેઓ નિર્ધારિત નિયમો અને મર્યાદા મુજબ ફોરેન કરન્સી સાથે લાવી શકે છે. આ કરન્સી અધિકૃત માધ્યમો મારફતે ફરી ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં આવે છે. પરંતુ NRIની આવક ઓછી રહેતી હોવાથી હાલ બજારમાં આવતી વિદેશી કરન્સીની માત્રા પર તેની અસર જોવા મળી રહી છે.બજારના જાણકારોના મતે, જ્યારે વિદેશી ચલણની નવી આવક ઓછી હોય અને પ્રવાસીઓ, વિદ્યાર્થીઓ તથા બિઝનેસ માટે તેની માંગ વધી રહી હોય ત્યારે કરન્સીના ભાવમાં અસ્થિરતા જોવા મળી શકે છે. આ જ કારણસર કેટલાક ગ્રાહકોને સામાન્ય દર કરતાં વધુ રકમ ચૂકવવી પડી રહી છે.
ફોરેન કરન્સીની ખરીદીમાં નિયમોનું પાલન જરૂરી
ફોરેન કરન્સી ખરીદતી વખતે કાયદેસર પ્રક્રિયા અને RBIના નિયમોનું પાલન કરવું અત્યંત જરૂરી છે. અધિકૃત મની એક્સચેન્જર પાસેથી કરન્સી ખરીદતી વખતે જરૂરી દસ્તાવેજો અને મુસાફરી સંબંધિત વિગતો આપવી પડે છે. કરન્સીની ખરીદીનો રેકોર્ડ પણ રાખવામાં આવે છે.અનધિકૃત બજારમાંથી ડોલર, પાઉન્ડ કે યુરો ખરીદવાથી ગ્રાહકને વધુ ભાવ ચૂકવવો પડી શકે છે અને નકલી અથવા ગેરકાયદેસર ચલણ મળવાનું જોખમ પણ રહે છે. તેથી માત્ર થોડા રૂપિયા બચાવવાની લાલચમાં નિયમવિરુદ્ધ વ્યવહાર કરવો જોખમી બની શકે છે.
આગામી સમયમાં સ્થિતિ સુધરશે?
હાલ ફોરેન કરન્સીની અછત કેટલો સમય રહેશે તે અંગે ચોક્કસ કહી શકાય તેમ નથી. NRIની આવકમાં વધારો થાય, વિદેશથી ભારતમાં ફોરેન કરન્સીનો પ્રવાહ વધે અને મની એક્સચેન્જરો પાસે ઉપલબ્ધ સ્ટોક સુધરે તો સ્થિતિ સામાન્ય બની શકે છે. બીજી તરફ વિદેશ જતાં વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રવાસીઓની સંખ્યા સતત વધતી રહે તો માંગ પણ ઊંચી રહી શકે છે.આમ, અમદાવાદ સહિત ગુજરાતમાં ડોલર, પાઉન્ડ અને યુરોની અછતથી વિદેશ જવા માગતા લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ છે. NRI સીઝન ન હોવાને કારણે વિદેશી ચલણની આવક ઘટી છે, જ્યારે સ્ટુડન્ટ વિઝા, વિઝિટર અને બિઝનેસ ટ્રાવેલને કારણે માંગ યથાવત છે. પરિણામે કેટલાક કિસ્સામાં ડોલર-પાઉન્ડ માટે ₹3થી ₹5 સુધીનું પ્રીમિયમ ચૂકવવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. હવે બજારમાં ફોરેન કરન્સીનો પુરવઠો ક્યારે સુધરે છે અને ભાવમાં ક્યારે સ્થિરતા આવે છે તેના પર પ્રવાસીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને મની એક્સચેન્જરોની નજર રહેશે.
