બજારમાં કોઈ ખાદ્ય વસ્તુ ખરીદતી વખતે પેકેટ પર લખેલું ‘100% શુદ્ધ’, ‘100% નેચરલ’, ‘100% અસલી’ અથવા ‘100% હની’ જેવા શબ્દો જોઈને ગ્રાહકો ઘણીવાર પ્રોડક્ટને વધુ સારી અને વિશ્વસનીય માની લે છે. પરંતુ હવે આવા દાવાઓને લઈને ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા એટલે કે FSSAIએ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. નિયમનકારી સંસ્થાની કાર્યવાહી બાદ દેશની કેટલીક જાણીતી ફૂડ કંપનીઓએ પોતાના પેકેજિંગ, વેબસાઇટ અને માર્કેટિંગ સામગ્રીમાંથી ‘100%’ જેવા દાવા હટાવવાનું શરૂ કર્યું છે. FSSAIનું કહેવું છે કે ખાદ્ય ઉત્પાદનો પર ‘100%’ શબ્દનો ઉપયોગ ગ્રાહકોના મનમાં ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ, કુદરતી અથવા શ્રેષ્ઠ હોવાની ખોટી છાપ ઊભી કરી શકે છે. આ પ્રકારના દાવાઓ ગ્રાહકને પ્રોડક્ટની વાસ્તવિક વિશેષતાઓ કરતાં વધુ સારી ગુણવત્તાની ધારણા કરાવી શકે છે. તેથી કંપનીઓને આવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવચેત રહેવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.
ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણો એટલે કે Food Safety and Standardsના જાહેરાત અને દાવા સંબંધિત 2018ના નિયમો અનુસાર, ખાદ્ય ઉત્પાદનો અંગે કરવામાં આવતા દાવા સચોટ, સ્પષ્ટ, અર્થપૂર્ણ અને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરનારા ન હોવા જોઈએ. FSSAIના મતે ‘100%’ જેવા શબ્દો કોઈ ખાદ્ય પ્રોડક્ટને સંપૂર્ણ શુદ્ધ અથવા સંપૂર્ણ કુદરતી હોવાનો સંકેત આપી શકે છે. તેથી આવા દાવાઓને લઈને નિયમનકારી સંસ્થાએ કંપનીઓને જરૂરી ફેરફાર કરવા જણાવ્યું છે.
FSSAIની કાર્યવાહી બાદ ઓછામાં ઓછી છ કંપનીઓએ પોતાના પ્રોડક્ટના લેબલ અથવા જાહેરાતોમાં ફેરફાર કર્યા છે. આ કંપનીઓમાં Bonn Biscuits, Emami, Apis India, Amway India, Juza Foods અને Masterchow Foodsનો સમાવેશ થાય છે. Bonn Biscuitsએ પોતાની વેબસાઇટ પર ‘Bonn Cumin Flavour Jeera Bite Biscuits’ની જાહેરાતમાં કરવામાં આવેલા ‘100%’ દાવાને દૂર કર્યો છે. કંપનીના પ્રોડક્ટના માર્કેટિંગમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, પરંતુ નિયમનકારી સંસ્થાની સૂચના બાદ તેને હટાવવામાં આવ્યો છે.
Emami અને Apis Indiaના હની પ્રોડક્ટ્સને લઈને પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. Emamiના Zandu Honey અને Apis Honeyના વેચાણ સાથે જોડાયેલા પેકેજિંગમાં ‘100% Honey’ જેવા દાવા કરવામાં આવતા હતા. FSSAIની ચેતવણી બાદ આ દાવો લેબલ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યો છે. Amway Indiaને પણ પોતાના ‘Persona 100% Pure Coconut Oil’ને લઈને ફેરફાર કરવો પડ્યો છે. કંપનીએ પ્રોડક્ટના પેકેજિંગ અને માર્કેટિંગ સામગ્રીમાંથી ‘100%’ શબ્દ હટાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. કંપનીએ જૂનો સ્ટોક પણ બજારમાંથી પાછો ખેંચવાનું શરૂ કર્યું છે. નવા નિયમો અનુસાર બદલાયેલું પેકેજિંગ સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન તબક્કાવાર બજારમાં લાવવાની યોજના હોવાનું જણાવાયું છે.
કેરળની Juza Foods પણ FSSAIની કાર્યવાહી બાદ ચર્ચામાં આવી છે. કંપની બાળકો માટેના ખાદ્ય ઉત્પાદનો પર ‘100% Ragi’, ‘100% Vegan’ અને ‘100% Clean Ingredients’ જેવા દાવા કરતી હતી. FSSAIના હસ્તક્ષેપ બાદ કંપનીએ નિયમોના ઉલ્લંઘનની વાત સ્વીકારી છે. સમસ્યાઓનું નિરાકરણ ન આવે ત્યાં સુધી કંપનીએ પોતાની વેબસાઇટ પણ ઓફલાઇન કરી દીધી હોવાનું જણાવાયું છે. Masterchow Foodsએ પોતાના રામેન નૂડલ્સના પેકેજિંગમાં કરવામાં આવેલા ‘100%’ અને ‘100% Natural’ જેવા દાવાઓ દૂર કર્યા છે. FSSAIના જણાવ્યા મુજબ, એકથી વધુ ઘટકોને ભેળવીને તૈયાર કરવામાં આવતી ખાદ્ય વસ્તુને સીધી રીતે ‘નેચરલ’ કહેવામાં પણ નિયમો સાથે સમસ્યા થઈ શકે છે. એટલે કંપનીને આવા દાવાઓ દૂર કરવા પડ્યા છે.
આ કાર્યવાહી માત્ર આ છ કંપનીઓ સુધી મર્યાદિત નથી. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ અન્ય કેટલીક મોટી કંપનીઓને પણ પોતાની ખાદ્ય વસ્તુઓ અંગે કરવામાં આવતા દાવાઓમાં ફેરફાર કરવા માટે સૂચના આપવામાં આવી છે. તેમાં મધ, એપલ સાઇડર વિનેગર અને નાળિયેર પાણી જેવી પ્રોડક્ટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સમગ્ર મામલો ગ્રાહકો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સામાન્ય રીતે કોઈ પ્રોડક્ટના પેકેટ પર ‘100% શુદ્ધ’ અથવા ‘100% નેચરલ’ લખેલું હોય તો ગ્રાહક તેને અન્ય પ્રોડક્ટ કરતાં વધુ શુદ્ધ અથવા ગુણવત્તાવાળું માની શકે છે. પરંતુ માત્ર આવા માર્કેટિંગ શબ્દોના આધારે પ્રોડક્ટની ગુણવત્તા નક્કી કરવી યોગ્ય નથી.
ખાદ્ય વસ્તુ ખરીદતી વખતે ગ્રાહકોએ પેકેટ પરના અન્ય મહત્વપૂર્ણ ડિટેલ્સ પણ તપાસવા જોઈએ. તેમાં ઘટકોની યાદી, પોષક તત્વોની માહિતી, ઉત્પાદન અને સમાપ્તિની તારીખ, FSSAI લાઇસન્સ સંબંધિત માહિતી અને પ્રોડક્ટના અન્ય દાવાઓનો સમાવેશ થાય છે. FSSAIના કડક વલણનો મુખ્ય હેતુ કંપનીઓને નુકસાન પહોંચાડવાનો નહીં પરંતુ ગ્રાહકોને ખોટી અથવા અતિશયોક્તિભરી માર્કેટિંગ ભાષાથી બચાવવાનો છે. ખાદ્ય ઉત્પાદનો અંગે કરવામાં આવતા દાવા જેટલા સ્પષ્ટ અને વાસ્તવિક હશે, તેટલી ગ્રાહકો માટે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સરળ બનશે. ‘100%’ શબ્દ પોતે જ કોઈ પ્રોડક્ટની ગુણવત્તાની સંપૂર્ણ ગેરંટી આપતો નથી. કોઈ વસ્તુને ‘100% શુદ્ધ’, ‘100% કુદરતી’ અથવા ‘100% અસલી’ કહેવા માટે તેનો અર્થ ગ્રાહકને ગેરમાર્ગે દોરતો ન હોવો જોઈએ. આ જ કારણસર હવે કંપનીઓને તેમના પેકેજિંગ અને જાહેરાતોમાં વધુ સાવચેતી રાખવી પડી રહી છે.
FSSAIની આ કાર્યવાહીથી ફૂડ કંપનીઓ માટે પણ સ્પષ્ટ સંદેશ ગયો છે કે પ્રોડક્ટના વેચાણ માટે આકર્ષક શબ્દોનો ઉપયોગ કરતી વખતે નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે કરવામાં આવતા દાવા જો નિયમોની મર્યાદા બહાર જાય તો કંપનીઓએ તેના પરિણામોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આગામી સમયમાં પણ ખાદ્ય ઉત્પાદનો પરના માર્કેટિંગ દાવાઓની તપાસ વધુ કડક થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ‘100%’, ‘નેચરલ’, ‘પ્યોર’, ‘ઓરિજિનલ’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓએ પોતાના લેબલ અને જાહેરાતોની સમીક્ષા કરવી પડશે.
ગ્રાહકો માટે પણ આ એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે કે માત્ર પેકેટ પર લખેલા મોટા દાવા જોઈને કોઈ ખાદ્ય વસ્તુને શ્રેષ્ઠ ન માનવી જોઈએ. પ્રોડક્ટની સંપૂર્ણ માહિતી વાંચીને અને તેના ઘટકો તથા પોષણ સંબંધિત વિગતો સમજીને ખરીદી કરવી વધુ યોગ્ય છે. FSSAIની કાર્યવાહી બાદ છ કંપનીઓએ પોતાના દાવાઓમાં ફેરફાર કર્યા છે અને હવે તેમના પેકેજિંગ તથા માર્કેટિંગમાં ‘100%’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં આવ્યો છે. આ સમગ્ર કાર્યવાહીનો હેતુ ખાદ્ય ક્ષેત્રમાં પારદર્શિતા વધારવાનો અને ગ્રાહકોને ભ્રામક દાવાઓથી બચાવવાનો છે.
