ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ એમેઝોન પર અયોધ્યાના શ્રીરામ જન્મભૂમિ મંદિરના પ્રસાદ તરીકે મીઠાઈઓ વેચવાના મામલે કેન્દ્રીય ગ્રાહક સુરક્ષા પ્રાધિકરણ એટલે કે CCPAએ મોટી કાર્યવાહી કરી છે. પ્રાધિકરણે એમેઝોન પર 1 લાખ રૂપિયાનો દંડ ફટકાર્યો છે. CCPAએ આ મામલાને ગ્રાહકો સાથે છેતરપિંડી સમાન ગણાવ્યો છે. પ્રાધિકરણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ સામાન્ય મીઠાઈને રામ મંદિરના પ્રસાદ તરીકે રજૂ કરીને વેચવાથી કરોડો ભક્તોની ધાર્મિક ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચી શકે છે. CCPAના આદેશ અનુસાર, આ દંડની રકમ 15 દિવસની અંદર પ્રાધિકરણ પાસે જમા કરાવવાની રહેશે. આ મામલે નોટિસ મળ્યા બાદ એમેઝોને સંબંધિત પ્રોડક્ટ્સની ઓનલાઈન લિસ્ટિંગ પોતાના પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવી દીધી હતી. જોકે, સમગ્ર કાર્યવાહી અંગે એમેઝોન તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન સામે આવ્યું નથી.
આ મામલો ચાર પ્રકારની મીઠાઈઓ સાથે જોડાયેલો છે. એમેઝોન પર ઘીના લાડુ, માવા અથવા ખોયાના લાડુ, બુંદીના લાડુ અને ગાયના દૂધમાંથી બનાવેલા પેંડા વેચવામાં આવી રહ્યા હતા. આ મીઠાઈઓની લિસ્ટિંગમાં તેમને અયોધ્યાના રામ મંદિરના પ્રસાદ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. પ્રોડક્ટની વિગતોમાં ધાર્મિક તસવીરો અને અન્ય ધાર્મિક ચિહ્નોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. લિસ્ટિંગમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ મીઠાઈઓ પર ‘શ્રી રામ જન્મભૂમિ મંદિર, અયોધ્યાના આશીર્વાદ’ છે. સાથે જ પ્રોડક્ટની સામગ્રી અથવા વર્ણનના ભાગમાં તેને ‘રામ મંદિર પ્રસાદ’ તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી. તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું કે આ રીતે પ્રોડક્ટ વેચવા માટે શ્રીરામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટ પાસેથી કોઈ પરવાનગી લેવામાં આવી નહોતી.
આ સમગ્ર મામલો જાન્યુઆરી 2024માં સામે આવ્યો હતો. ચંદુ ટ્રેડિંગ કંપનીએ ‘બિહાર બ્રધર્સ’ બ્રાન્ડના નામ હેઠળ આ ચાર પ્રકારની મીઠાઈઓ એમેઝોન પર લિસ્ટ કરી હતી. રામ મંદિરની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા 22 જાન્યુઆરી 2024ના રોજ યોજાવાની હતી અને તેના થોડા સમય પહેલાં જ આ પ્રોડક્ટ્સની લિસ્ટિંગ કરવામાં આવી હતી. આ બાબતે કન્ફેડરેશન ઓફ ઓલ ઈન્ડિયા ટ્રેડર્સ એટલે કે CAIT દ્વારા ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી. CCPAની કાર્યવાહી પહેલાં 19 જાન્યુઆરીએ એમેઝોનને શો-કોઝ નોટિસ આપવામાં આવી હતી. નોટિસ મળ્યા બાદ કંપનીએ આ ચારેય પ્રોડક્ટ્સની લિસ્ટિંગ હટાવી દીધી હતી. જોકે, ત્યારબાદ પણ CCPAએ સમગ્ર મામલાની તપાસ ચાલુ રાખી અને હવે તેના આધારે એમેઝોન સામે દંડની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.
આ મામલામાં એમેઝોને પોતાનો બચાવ પણ રજૂ કર્યો હતો. કંપનીએ કહ્યું હતું કે તે માત્ર એક ઓનલાઈન માર્કેટપ્લેસ તરીકે કામ કરે છે. પ્રોડક્ટ કોણ વેચે છે, તેની કિંમત શું છે, પ્રોડક્ટની વિગતો શું છે અથવા વેચાણ કેવી રીતે થાય છે તેમાં કંપનીની સીધી ભૂમિકા નથી. એમેઝોને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી કાયદાની કલમ 79 હેઠળ મળતા ‘સેફ હાર્બર’ના રક્ષણનો પણ હવાલો આપ્યો હતો. પરંતુ CCPAએ એમેઝોનની આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. પ્રાધિકરણે સ્પષ્ટ કર્યું કે IT એક્ટ હેઠળની જવાબદારી અને ગ્રાહક સુરક્ષા સંબંધિત કાયદા અલગ છે. કોઈ ઓનલાઈન માર્કેટપ્લેસ માત્ર મધ્યસ્થી હોવાનો દાવો કરીને ગ્રાહક સુરક્ષા સંબંધિત પોતાની જવાબદારીઓમાંથી બચી શકે નહીં. ખાસ કરીને જ્યારે પ્લેટફોર્મ પર થતા વ્યવહારોમાંથી તેને વ્યાવસાયિક લાભ મળતો હોય ત્યારે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતી સામે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવાની જવાબદારી રહે છે.
આ કેસમાં વેચાણનો આંકડો પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. એમેઝોને CCPAને જણાવ્યું હતું કે વિવાદિત ચાર પ્રોડક્ટની લિસ્ટિંગ દ્વારા કુલ 39,802 રૂપિયાનું વેચાણ થયું હતું. આ વેચાણમાંથી એમેઝોનને આશરે 15,165 રૂપિયા સર્વિસ ફી તરીકે મળ્યા હતા. કંપનીએ અગાઉ જણાવાયેલા 25.26 લાખ રૂપિયાના વેચાણના આંકડા અંગે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માત્ર આ ચાર પ્રોડક્ટ્સનું વેચાણ નહોતું, પરંતુ સંબંધિત વિક્રેતાની તમામ લિસ્ટિંગના કુલ ગ્રોસ મર્ચન્ડાઇઝ સેલનો આંકડો હતો.
આ કાર્યવાહી સાથે CCPAએ એમેઝોનને કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો પણ આપ્યા છે. હવે કોઈ પ્રોડક્ટને ‘પ્રસાદ’, ‘પ્રસાદમ’, ‘મહાપ્રસાદ’, ‘ભોગ’ અથવા આવા અન્ય ધાર્મિક નામથી વેચવા માટે સંબંધિત ધાર્મિક સંસ્થા અથવા ટ્રસ્ટની યોગ્ય પરવાનગી જરૂરી રહેશે. એટલે કે કોઈ વેપારી પોતાની રીતે કોઈ સામાન્ય મીઠાઈને કોઈ જાણીતા મંદિરના પ્રસાદ તરીકે રજૂ કરીને ઓનલાઈન વેચાણ કરી શકશે નહીં. આ નિયમ માત્ર રામ મંદિર પૂરતો મર્યાદિત નથી. CCPAએ 10 જેટલી ધાર્મિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા ઉત્પાદનો માટે પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા લાગુ કરવાની વાત કરી છે. તેમાં રામ જન્મભૂમિ મંદિર ઉપરાંત તિરુમાલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ, માતા વૈષ્ણોદેવી શ્રાઈન, કાશી વિશ્વનાથ મંદિર અને જગન્નાથ મંદિર સહિતની ધાર્મિક સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રાધિકરણે એમેઝોનને વિક્રેતાની વિગતો પણ વધુ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. ગ્રાહકોને પ્રોડક્ટ વેચનાર વ્યક્તિ અથવા કંપનીની માહિતી તેમજ ફરિયાદ માટેના અધિકારી એટલે કે ગ્રીવાન્સ ઓફિસરની વિગતો સરળતાથી મળી રહે તે માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવાની રહેશે. આ ઉપરાંત ધાર્મિક નામ ધરાવતા ઉત્પાદનોની ઓળખ કરવા માટે કીવર્ડ આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ વધુ મજબૂત બનાવવા અને આવી ગેરમાર્ગે દોરતી પ્રોડક્ટ સામે ઝડપથી કાર્યવાહી કરીને તેને પ્લેટફોર્મ પરથી દૂર કરવાની વ્યવસ્થા વિકસાવવા પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
CCPAએ એમેઝોન દ્વારા નોટિસ મળ્યા બાદ કરાયેલા સહયોગને ધ્યાનમાં રાખીને તેને રાહત આપનારું પરિબળ માન્યું છે. જોકે, પ્રાધિકરણે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે ભવિષ્યમાં આવી ઘટના ફરી સામે આવશે તો વધુ કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આ મામલે શ્રીરામવલ્લભાકુંજના પ્રમુખ અને શ્રીરામ મંદિર ધાર્મિક સમિતિના સભ્ય સ્વામી રાજકુમાર દાસે પણ સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ભક્તોની ધાર્મિક લાગણીઓ સાથે કોઈ પણ કંપની કે સંસ્થા ચેડાં ન કરી શકે તે માટે આવી કાર્યવાહી ઉદાહરણરૂપ હોવી જોઈએ.
તેમણે જણાવ્યું કે હાલમાં તેઓ અયોધ્યાની બહાર છે અને પરત ફર્યા બાદ ધાર્મિક સમિતિના સભ્યો તથા રામ મંદિર ટ્રસ્ટના પદાધિકારીઓ સમક્ષ આ મુદ્દો રજૂ કરશે. તેમના મતે કંપની સામે એવી કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ કે ભવિષ્યમાં કોઈ અન્ય સંસ્થા ધાર્મિક નામનો ગેરકાયદેસર કે ભ્રામક રીતે ઉપયોગ ન કરે.
આ સમગ્ર મામલો ઓનલાઈન ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકોને પણ સાવચેત રહેવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. કોઈ પ્રોડક્ટને કોઈ મોટા મંદિરનો પ્રસાદ, આશીર્વાદ અથવા અધિકૃત ધાર્મિક વસ્તુ તરીકે વેચવામાં આવી રહી હોય તો માત્ર લિસ્ટિંગમાં લખાયેલી માહિતી પર વિશ્વાસ કરવાને બદલે તેના અધિકૃત સ્ત્રોતની તપાસ કરવી જરૂરી છે. CCPAની કાર્યવાહી બાદ હવે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર ધાર્મિક નામનો ઉપયોગ કરીને પ્રોડક્ટ વેચનારા વેપારીઓ માટે પણ નિયમો વધુ કડક બનવાની શક્યતા છે.
