ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમોનું પાલન ન કરનારા મોટા કચરા ઉત્પાદકો સામે હવે કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 18 ઓગસ્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જે લોકો અથવા સંસ્થાઓ કચરાનું યોગ્ય રીતે વિભાજન, સંગ્રહ અને નિકાલ નહીં કરે, તેમને લેખિત ચેતવણી આપ્યા બાદ પાણી અને વીજળીનું જોડાણ અસ્થાયી રીતે કાપી શકાય છે.
આ આદેશ ભોપાલ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વિરુદ્ધ ડૉ. સુભાષ સી. પાંડે અને અન્ય લોકો સાથે જોડાયેલા કેસમાં આપવામાં આવ્યો છે. કોર્ટે ખાસ કરીને મોટા પ્રમાણમાં કચરો પેદા કરતા એકમો માટે નિયમોના પાલનને ગંભીરતાથી લેવા જણાવ્યું છે.
પહેલા લેખિત ચેતવણી, પછી કડક કાર્યવાહી
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્થાનિક સંસ્થાઓને કહ્યું છે કે મોટા કચરા ઉત્પાદકોને લેખિતમાં જાણ કરવામાં આવે કે ઘન કચરાનું વિભાજન, યોગ્ય સંગ્રહ અને અધિકૃત વ્યવસ્થા મારફતે કચરો સોંપવાના નિયમોનું પાલન નહીં થાય તો પાણી અને વીજળીનું જોડાણ અસ્થાયી રીતે કાપવામાં આવી શકે છે. એટલે હવે માત્ર નોટિસ કે દંડ સુધી કાર્યવાહી મર્યાદિત નહીં રહે. નિયમોનું સતત ઉલ્લંઘન કરનાર સામે મૂળભૂત સેવાઓ સાથે જોડાયેલી કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
કયા કચરા ઉત્પાદકો પર ખાસ નજર?
સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ ખાસ કરીને મોટા પ્રમાણમાં કચરો પેદા કરતા એકમોને ધ્યાનમાં રાખીને મહત્વનો છે. તેમાં મોટા રહેણાંક સંકુલો, વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ અને અન્ય મોટા કચરા ઉત્પાદકોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આવા સ્થળોએ કચરો શરૂઆતથી જ અલગ કરવાનો અને ત્યારબાદ યોગ્ય વ્યવસ્થા સુધી પહોંચાડવાનો નિયમ છે.
મુખ્ય ભાર આ બાબતો પર છે:
- કચરાનું યોગ્ય રીતે વિભાજન કરવું
- કચરાનો અલગથી સંગ્રહ કરવો
- અધિકૃત વ્યવસ્થાને કચરો સોંપવો
- ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમોનું પાલન કરવું
કચરાની સમસ્યા સામે હવે કડક વલણ
દેશના અનેક શહેરોમાં કચરાના ઢગલા, કચરાનું યોગ્ય વિભાજન ન થવું અને ખુલ્લામાં કચરો ફેંકવાની સમસ્યા લાંબા સમયથી જોવા મળે છે. ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમોનો હેતુ કચરાને તેના સ્ત્રોત પર જ અલગ કરવાનો અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી તેનો નિકાલ કરવાનો છે. પર્યાવરણ સંબંધિત નિયમોના અમલમાં મુશ્કેલી એ રહી છે કે નિયમો હોવા છતાં સ્થાનિક સ્તરે તેનું પાલન કરાવવું ઘણી વખત પડકારરૂપ બને છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી સ્થાનિક સંસ્થાઓને વધુ કડક કાર્યવાહી માટે સ્પષ્ટ દિશા મળી છે.
પાણી અને વીજળી કાપવાનો આદેશ કેમ મહત્વનો?
પાણી અને વીજળી જેવી આવશ્યક સેવાઓનું જોડાણ કાપવાની કાર્યવાહી સામાન્ય નોટિસ કરતાં ઘણી ગંભીર છે. આ પ્રકારની કાર્યવાહીનો હેતુ લોકોને સજા કરવાનો નહીં, પરંતુ નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે અસરકારક દબાણ ઊભું કરવાનો છે. કોર્ટના આદેશ બાદ સ્થાનિક સંસ્થાઓએ હવે માત્ર કચરો ઉઠાવવાની વ્યવસ્થા કરવા કરતાં કચરો જ્યાંથી પેદા થાય છે ત્યાંથી જ નિયમોનું પાલન કરાવવા પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે.
સ્થાનિક સંસ્થાઓની જવાબદારી પણ વધી
સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર કચરો પેદા કરનારાઓને જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સંસ્થાઓની ભૂમિકાને પણ મહત્વ આપ્યું છે. નિયમોનું પાલન ન થતું હોય ત્યારે સંબંધિત સંસ્થાઓએ તેની નોંધ લઈને જરૂરી કાર્યવાહી કરવી પડશે. આ નિર્ણયથી શહેરોમાં ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા વધુ જવાબદાર બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.
નિયમ તોડનારાઓ માટે હવે સીધી અસર
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમો માત્ર કાગળ પરના નિયમો નથી. તેનું પાલન નહીં કરનાર મોટા કચરા ઉત્પાદકો સામે તેમની પાણી અને વીજળી જેવી સેવાઓ પર પણ અસર પડી શકે છે.
આદેશના અમલ દરમિયાન સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા કઈ રીતે નોટિસ આપવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ કેટલા કિસ્સામાં કાર્યવાહી થાય છે તેના પર હવે નજર રહેશે.
