હિમાચલ પ્રદેશ ગંભીર નાણાકીય સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. રાજ્ય પર એક લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દેવું હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. વધતા દેવા અને વહીવટી ખર્ચ વચ્ચે હવે રાજ્ય સરકારે સરકારી તંત્રના કદને નાનું કરવાની દિશામાં મોટો નિર્ણય લેવાની તૈયારી કરી છે. મુખ્યમંત્રી સુખવિંદર સિંહ સુખુએ જણાવ્યું છે કે IAS, IPS અને ભારતીય વન સેવા એટલે કે IFS અધિકારીઓની મંજૂર સંખ્યા ઘટાડવા માટે કેન્દ્ર સરકારને ઔપચારિક પ્રસ્તાવ મોકલવામાં આવશે. સરકારનું માનવું છે કે હિમાચલ પ્રદેશ જેવા નાના રાજ્ય માટે હાલની અમલદારશાહીનું મોટું માળખું જરૂરી નથી. મોટી સંખ્યામાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓને જાળવી રાખવા માટે પગાર ઉપરાંત રહેઠાણ, વાહન, સહાયક સ્ટાફ અને અન્ય સુવિધાઓ પાછળ પણ મોટો ખર્ચ થાય છે. નાણાકીય મુશ્કેલી વચ્ચે સરકાર હવે આવા ખર્ચમાં ઘટાડો કરીને રાજ્યના મર્યાદિત સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવા માગે છે.
હાલ હિમાચલ પ્રદેશમાં IAS અધિકારીઓની મંજૂર કેડર સંખ્યા 153 છે. સરકાર તેને ઘટાડીને 130 કરવાની દરખાસ્ત કેન્દ્ર સમક્ષ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. એટલે કે IAS કેડરમાં 23 પદોનો ઘટાડો કરવાની યોજના છે. મુખ્યમંત્રી સુખુએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ કેડરની સંખ્યા વધુ ઘટાડીને 100થી 110 સુધી લાવવા માંગતા હતા, પરંતુ અધિકારીઓ તરફથી નારાજગી વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. તેથી હાલ 23 પદ ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. IAS ઉપરાંત ભારતીય વન સેવા એટલે કે IFS કેડરમાં પણ મોટો ઘટાડો કરવાની યોજના છે. હાલમાં હિમાચલ પ્રદેશ માટે 118 IFS અધિકારીઓની મંજૂર સંખ્યા છે. તેને ઘટાડીને 83 કરવાની દરખાસ્ત છે. આ પ્રમાણે IFS કેડરમાં 35 પદો ઓછાં થઈ શકે છે. IPS કેડરને લઈને પણ સરકારનું માનવું છે કે મંજૂર થયેલી 96 પદોની સંખ્યા ઘટાડવાની જરૂરિયાત છે. જોકે IPS કેડરમાં કેટલો ઘટાડો કરવામાં આવશે તેની અંતિમ સંખ્યા પ્રસ્તાવમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવશે.
મુખ્યમંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, રાજ્ય સરકારનો હેતુ માત્ર અધિકારીઓની સંખ્યા ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ સમગ્ર વહીવટી માળખાને જરૂરિયાત પ્રમાણે ગોઠવવાનો છે. સરકારનું માનવું છે કે કેટલીક જગ્યાએ અધિકારીઓની સંખ્યા જરૂર કરતાં વધુ છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલાક મહત્વના વિભાગોમાં પૂરતો સ્ટાફ ઉપલબ્ધ નથી. આવી અસમતુલાને કારણે સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓની ક્ષમતાનો યોગ્ય ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. સરકારના આંકડા મુજબ, એક વરિષ્ઠ અધિકારી પાછળ પગાર, સ્ટાફ, સરકારી વાહન, રહેઠાણ અને અન્ય સુવિધાઓ સહિત વાર્ષિક સરેરાશ 50 લાખ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ થઈ શકે છે. આ રીતે મંજૂર કેડર મોટું હોય ત્યારે સરકાર પર વહીવટી ખર્ચનો ભાર પણ વધે છે. રાજ્યની વર્તમાન નાણાકીય સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર હવે આ ખર્ચમાં ઘટાડો કરવા માગે છે.
હિમાચલ પ્રદેશ સરકારનું કહેવું છે કે રાજ્યને એવી અમલદારશાહીની જરૂર છે જે ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને સામાન્ય લોકો સુધી સરકારી યોજનાઓ પહોંચાડી શકે. કેટલાક અધિકારીઓ પાસે પૂરતી જવાબદારી ન હોવા છતાં તેઓને જાળવી રાખવા પાછળ સરકારનો ખર્ચ થાય છે. તેથી સરકાર હવે અધિકારીઓની સંખ્યા કરતાં તેમના કામ અને જરૂરિયાતને વધુ મહત્વ આપવા માગે છે. આ નિર્ણય પાછળ કેન્દ્રીય ડેપ્યુટેશનનો મુદ્દો પણ મહત્વનો છે. હિમાચલ પ્રદેશના આશરે બે ડઝન IAS અધિકારીઓ હાલમાં કેન્દ્રીય ડેપ્યુટેશન પર હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ડઝનથી વધુ IPS અને IFS અધિકારીઓ પણ રાજ્યની બહાર કેન્દ્રીય જવાબદારીઓ નિભાવી રહ્યા છે. રાજ્ય સરકાર આવા અધિકારીઓને ઝડપથી NOC આપીને રિલીવ કરવાની નીતિ પર પણ કામ કરી રહી છે.
સરકારનું માનવું છે કે જો અધિકારીઓ લાંબા સમય સુધી કેન્દ્રીય ડેપ્યુટેશન પર રહે છે તો રાજ્યના મંજૂર કેડર અને વાસ્તવિક કામગીરી વચ્ચે અંતર ઊભું થાય છે. તેથી કેડરનું કદ રાજ્યની વાસ્તવિક જરૂરિયાત મુજબ નક્કી કરવું જરૂરી છે. આ માટે કાર્મિક વિભાગ દ્વારા કેન્દ્ર સરકારને ઔપચારિક દરખાસ્ત મોકલવામાં આવશે. વન વિભાગમાં રહેલી અસમતુલાનું ઉદાહરણ પણ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે. જણાવવામાં આવ્યું છે કે વન વિભાગના ઉચ્ચ સ્તરે જરૂરિયાત કરતાં વધુ અધિકારીઓ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે નીચલા સ્તરે કર્મચારીઓની ભારે અછત છે. એટલે કે વહીવટી માળખાના ઉપરના સ્તરે અધિકારીઓની સંખ્યા વધારે છે, પરંતુ જમીન પર યોજનાઓ અને કામગીરી અમલમાં મૂકવા માટે જરૂરી કર્મચારીઓની અછત છે.
સરકાર હવે આ માળખાકીય ખામીને દૂર કરવા માગે છે. જો કેડર ઘટાડવાની દરખાસ્ત મંજૂર થાય તો અધિકારીઓની સંખ્યા જરૂરિયાત પ્રમાણે ગોઠવી શકાય છે. બીજી તરફ, બચેલા નાણાંનો ઉપયોગ આરોગ્ય, શિક્ષણ, સામાજિક સુરક્ષા અને અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં કરી શકાય છે. સરકારનો દાવો છે કે વહીવટી ખર્ચમાં ઘટાડો કરીને લોકો માટેની યોજનાઓમાં વધુ સંસાધનો ફાળવી શકાય. હિમાચલ પ્રદેશ જેવા પહાડી રાજ્યમાં સરકારી તંત્ર પર પહેલેથી જ અનેક પ્રકારનો ખર્ચ આવે છે. પહાડી વિસ્તારોમાં માળખાકીય સુવિધાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ, રસ્તાઓ અને અન્ય જાહેર સુવિધાઓ માટે પણ મોટા પ્રમાણમાં નાણાંની જરૂર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં દેવાનો બોજ વધતો જાય ત્યારે વહીવટી ખર્ચને નિયંત્રિત કરવો સરકાર માટે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
હવે રાજ્યનો કાર્મિક વિભાગ IAS, IPS અને IFS કેડરમાં ઘટાડા અંગેનો વિગતવાર પ્રસ્તાવ તૈયાર કરીને કેન્દ્ર સરકારને મોકલશે. તેમાં અધિકારીઓની મંજૂર સંખ્યા ઉપરાંત વિવિધ વિભાગોમાં સ્ટાફની જરૂરિયાત અને હાલની અસમતુલાની વિગતો પણ સામેલ કરવામાં આવશે. કેન્દ્રની મંજૂરી બાદ જ કેડરની સંખ્યામાં સત્તાવાર ફેરફાર થઈ શકશે. આ નિર્ણયથી હિમાચલ પ્રદેશના વહીવટી માળખામાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. એક તરફ સરકારને આશા છે કે અધિકારીઓની સંખ્યા અને વહીવટી ખર્ચ ઘટાડવાથી નાણાકીય ભાર ઓછો થશે, તો બીજી તરફ અધિકારીઓની કેડર સંખ્યા ઘટાડવાથી વહીવટી કામગીરી પર શું અસર પડશે તે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન રહેશે. હવે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યની દરખાસ્તને કેવી રીતે જુએ છે અને અંતિમ નિર્ણય શું આવે છે તેના પર નજર રહેશે.
