કોંગ્રેસ માટે એક સારા અને એક ખરાબ બંને સમાચાર છે. તે આળસ અને અનિર્ણાયકતામાંથી બહાર આવવા માટે સખત સંઘર્ષ કરી રહેલી અને પોતાની જ જાળમાંથી બહાર આવવા મથી રહી છે. તે જેટલો વધુ પ્રયાસ કરી રહી છે સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. તેણે આગામી ચૂંટણી લડાઈ માટે યુદ્ધના ધોરણે તૈયાર થવાની જરૂરિયાત છે. જો કે, એક તરફ ભવ્ય જૂની પાર્ટીની તરફેણમાં સંજોગો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ તેના નેતૃત્વને એ વાતનો અંદાજો નથી કે, એક મુખ્ય વિપક્ષી પાર્ટી તરીકે આ સમયે તેણે કેવી ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
ભારતનું ચૂંટણી પંચ-જે નિષ્પક્ષ ચૂંટણી કરાવવા માટે જવાબદાર એક પ્રમુખ બંધારણીય સંસ્થા છે-તેની કામ કરવાની સંપૂર્ણપણે અપારદર્શક અને કેન્દ્રીકૃત પદ્ધતિને લઈને વિવાદ ખૂબ વધી ગયો છે. જો કે, એ વાત અલગ છે કે તેઓ ઘણી ચૂંટણી હાર્યા પછી અને એકબીજા પર સતત આક્ષેપો-પ્રતિઆક્ષેપો કર્યા પછી સાથે આવ્યા છે. જો કે, વર્તમાન સંજોગોએ કદાચ તેમની પાસે સાથે આવીને મળીને લડવાનો સંકલ્પ કરવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ છોડ્યો નથી.
ઇન્ડિયા ગઠબંધનની બેઠકે જો ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર કબજો કરવા સામે દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનોનો સંયુક્ત કાર્યક્રમ જાહેર કરીને ચૂંટણી પંચ તેમ જ નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહની જોડીને સીધો પડકાર ફેંક્યો છે, તો તે કોંગ્રેસ માટે ખુશીના સમાચાર છે જે થોડા સમય પહેલાં તેના ગઠબંધન સહયોગીઓના જ નિશાન પર હતી. સહયોગીઓએ નરેન્દ્ર મોદીની આગેવાની હેઠળના શાસનને મુખ્ય નિશાન બનાવવાના બદલે કોંગ્રેસ અને ખાસ કરીને રાહુલ ગાંધીને નિશાન કરવાનું પસંદ કર્યું હતું.
ઉપલબ્ધ તમામ અહેવાલો અને વર્તમાન પરિસ્થિતિને જોતાં ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ની ઇન્ડિયા ગઠબંધનની બેઠકે કોંગ્રેસને તેના નેતા તરીકે મજબૂતાઈથી સ્થાપિત કરી દીધી છે. માત્ર સૌથી અસ્થિર અને અણધાર્યા સહયોગી-નેતા અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસનાં વડાં મમતા બેનરજી જ સોનિયા ગાંધી અને આશ્ચર્યજનક રીતે રાહુલ ગાંધીની આગેવાની હેઠળના કોંગ્રેસ નેતૃત્વ પ્રત્યે પોતાની સદ્ભાવના પ્રદર્શિત કરવા માટે ઉત્સુક દેખાયાં એવું નથી, પરંતુ બેઠકમાં હાજરી આપનાર આશરે ૨૦ જેટલા ગઠબંધન સહયોગીઓએ સમગ્ર દેશમાં ઉપસ્થિતિવાળી એકમાત્ર રાષ્ટ્રીય પાર્ટી તરીકેના તેના દરજ્જાના આદરરૂપે કોંગ્રેસ માટે સંપૂર્ણ જગ્યા છોડી દીધી હતી. તેના અસ્તિત્વનાં છેલ્લાં ત્રણ વર્ષ દરમિયાન આ ભાવના બિલકુલ ગેરહાજર હતી.
મીડિયા અહેવાલોથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગઠબંધનની આ હાઈ-પ્રોફાઇલ બેઠકે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા આશ્ચર્યજનક રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકાની આસપાસ વિપક્ષને સફળતાપૂર્વક એકત્રિત કર્યો છે. નિર્વાચન સદનના કોરિડોરની યુક્તિઓ દ્વારા રચાયેલી રાજકીય ઘટનાઓ સુધી જે અકલ્પનીય હતું, તે ઇન્ડિયા ગઠબંધને અગાઉ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા મુખ્ય ઠરાવોને અપનાવ્યા. તે ચૂંટણી યોજાવાની છે તેવા પંજાબ સાથે સંબંધિત હતી જ્યાં એક દશક પછી સત્તામાં પાછા આવવાની સારી તકો ધરાવતી કોંગ્રેસ આત્મઘાતી મિશન પર ચાલી રહી છે.
કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડે પ્રારંભિક અનિચ્છા અને ઢીલ મૂક્યા બાદ આખરે પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના વડા અમરિંદર સિંહ વેરિંગને બદલવાનો નિર્ણય કર્યો છે, જે ટોચના નેતૃત્વ માટે પ્રશંસાને પાત્ર બનવા કરતાં વધુ આશ્ચર્યજનક છે. પંજાબના તત્કાલીન એઆઈસીસી પ્રભારી અને છત્તીસગઢના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ભૂપેશ બઘેલે પોતાની શાખ અને નોકરી બંને ગુમાવી દીધાં. આમાં તેમની કોઈ ભૂલ નહોતી, કારણ કે દેખીતી રીતે તેમણે હાઈકમાન્ડના આદેશોનું પાલન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેથી પીસીસીમાં વેરિંગ સામે વધી રહેલા રોષ છતાં કોઈ પણ ભોગે તેમનું રક્ષણ કરી શકાય અને તેનાથી પણ વધુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, જ્યારે હાઈકમાન્ડે એઆઈસીસીના કોષાધ્યક્ષ અજય માકેનની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિના અહેવાલને દબાવી રાખવાનું પસંદ કર્યું ત્યારે વધુ શરમજનક સ્થિતિ સર્જાઈ, જેમને રાજ્યના નેતૃત્વના વ્યાપક વર્ગનો મૂડ જાણવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. પંજાબની આ ઘટના જીઓપીના શીર્ષ નેતૃત્વ માટે આંખ ઉઘાડનારી સાબિત થવી જોઈએ અને એવા સમયે પોતાનું ઘર વ્યવસ્થિત કરવા માટે ખૂબ જ જરૂરી આત્મનિરીક્ષણ કરવા મજબૂર કરવી જોઈએ, જ્યારે સમગ્ર વિપક્ષે ગાંધીના નેતૃત્વ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. માકેન સમિતિના અહેવાલોના આધારે ફેરફાર કરવાનું પગલું માત્ર હાઈકમાન્ડને શરમમાંથી બચાવી શકત નહીં.
પંજાબ જેવી સ્થિતિ અન્ય ઘણાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ખાસ કરીને અડોશપડોશના અને તેટલા જ સંવેદનશીલ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં પ્રવર્તી રહી છે. શીર્ષ નેતૃત્વએ પંજાબમાં પોતાના આચરણનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ અને તે અનુસાર અન્ય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સંબંધમાં દિશા નક્કી કરવી જોઈએ.
જો ગાંધીએ વ્યાપક સંદર્ભમાં પોતાનું નેતૃત્વ મજબૂતાઈથી સ્થાપિત કરવું હોય તો ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ની બેઠકના સહયોગીઓના મિજાજમાં આવેલા પરિસ્થિતિવશાત્ ફેરફારને સંપૂર્ણપણે વટાવવો જોઈએ અને વધુ મજબૂત બનાવવો જોઈએ. વિરોધની છ-સૂત્રીય રણનીતિની જાહેરાત કરતાં ખડગેએ એ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે, ગાંધી જ તેની આગેવાની કરશે. તેમના અને ગાંધી માટે હવે બે મોરચે લડાઈ એ છે કે ઇન્ડિયા ગઠબંધનનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરવું અને સાથેસાથે ઝડપી અને કઠોર નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા દ્વારા પંજાબ જેવી પરિસ્થિતિઓનું પુનરાવર્તન થતું અટકાવવું.
ગઠબંધનની છ-સૂત્રીય સંયુક્ત વિરોધ રણનીતિ: ૨-૮ ઓક્ટોબર: દેશભરમાં જિલ્લા સ્તરે ‘લોકતંત્ર બચાવો’ કૂચ. ૬ ઓક્ટોબર: તમામ વિપક્ષી સાંસદો દ્વારા ચૂંટણી પંચની મુખ્યાલય તરફ સંકલિત કૂચ. ઓક્ટોબરના મધ્યમાં: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પાસેથી સત્તાવાર હસ્તક્ષેપની માંગણી. ૧ નવેમ્બર: નવી દિલ્હીમાં એક વિશાળ સંયુક્ત રેલી. વિપક્ષી જૂથના નેતા હોવાના નાતે કોંગ્રેસ સામેનો પડકાર ખૂબ મોટો છે, પરંતુ આળસ ખંખેરી નાખવા અને આંતરિક તથા બાહ્ય સુધારાઓની દિશામાં આગળ વધવા માટે આ એક સુવર્ણ તક છે. – આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
