ભારતીય શેરબજાર માટે સપ્ટેમ્બર 2026નો અંત ભારે ઉથલપાથલભર્યો રહ્યો છે. સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી સતત આઠમા અઠવાડિયે ઘટાડા સાથે બંધ થયા છે. છેલ્લા 25 વર્ષમાં ભારતીય શેરબજારમાં આ સૌથી લાંબી સાપ્તાહિક મંદી બની છે. 2008ની વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી અને 2020ના કોરોના કાળના માર્કેટ ક્રેશ દરમિયાન પણ આટલો લાંબો સતત સાપ્તાહિક ઘટાડો જોવા મળ્યો નહોતો. આ આઠ અઠવાડિયાના ઘટાડામાં BSE પર લિસ્ટેડ કંપનીઓના કુલ માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશનમાંથી ₹26 લાખ કરોડથી વધુનું ધોવાણ થયું છે અને કુલ માર્કેટ કેપ 467 લાખ કરોડની નીચે સરકી ગઈ છે.
2 ઓક્ટોબરે ગાંધી જયંતિ હોવાથી ભારતીય શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ બંધ રહ્યું હતું. જોકે, રજાના એક દિવસ પહેલાં એટલે કે 1 ઓક્ટોબરના સત્રમાં પણ બજારમાં ભારે વેચવાલી જોવા મળી હતી. સેન્સેક્સ 570.59 પોઈન્ટ એટલે કે 0.79 ટકા ઘટીને 71,909.70 પર બંધ રહ્યો હતો. દિવસ દરમિયાન એક સમયે સેન્સેક્સ 1,187 પોઈન્ટ સુધી ગગડીને 71,292.88 સુધી પહોંચી ગયો હતો. બીજી તરફ નિફ્ટી 198.50 પોઈન્ટ એટલે કે 0.88 ટકા ઘટીને 22,421.95 પર બંધ રહ્યો હતો. આઠ અઠવાડિયાના સમગ્ર ઘટાડાને જોવામાં આવે તો નિફ્ટી લગભગ 8.7 ટકા એટલે કે 2,149 પોઈન્ટ નીચે આવ્યો છે. સેન્સેક્સમાં આશરે 8.4 ટકાનો ઘટાડો થયો છે, એટલે કે 6,590 પોઈન્ટનું ધોવાણ થયું છે. માત્ર છેલ્લા સપ્તાહમાં જ નિફ્ટી 3.1 ટકા અને સેન્સેક્સ 2.7 ટકા ઘટ્યા છે. આ ઘટાડાને કારણે રોકાણકારોની સંપત્તિમાં મોટું નુકસાન થયું છે.
બજાર પર સૌથી મોટું દબાણ વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોની સતત વેચવાલીનું જોવા મળી રહ્યું છે. 1 ઓક્ટોબરે વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય શેરોમાંથી આશરે ₹9,484 કરોડની ચોખ્ખી વેચવાલી કરી હતી. બીજી તરફ ઘરેલું સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ આશરે ₹10,042 કરોડની ખરીદી કરીને બજારને ટેકો આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમ છતાં વિદેશી નાણાંની સતત બહાર નીકળતી ધાર સામે આ ખરીદી બજારને સંપૂર્ણ રીતે સંભાળી શકી નથી. સપ્ટેમ્બર મહિનો પણ વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારે વેચવાલીનો રહ્યો. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ સપ્ટેમ્બરમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી આશરે ₹46,000 કરોડ પાછા ખેંચ્યા હતા. આ વેચવાલી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે ભારતીય બજાર પહેલેથી જ વૈશ્વિક પરિબળોના દબાણ હેઠળ હતું. 2026 દરમિયાન વિદેશી રોકાણકારોની કુલ ચોખ્ખી વેચવાલીનો આંકડો પણ અત્યાર સુધીના વર્ષોમાં ખૂબ ઊંચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય શેરબજારમાંથી નાણાં કેમ કાઢી રહ્યા છે તેની પાછળ અનેક કારણો છે. તેમાં અમેરિકાના બોન્ડ યીલ્ડમાં થયેલો વધારો મુખ્ય કારણોમાંનો એક છે. અમેરિકાની 10 વર્ષની ટ્રેઝરી યીલ્ડ તાજેતરમાં 5.3 ટકાથી ઉપર પહોંચી હતી અને 5.31 ટકા સુધી ગઈ હતી. આ 2007 પછીનું ઊંચું સ્તર છે. જ્યારે અમેરિકન સરકારી બોન્ડમાંથી ઊંચું વળતર મળવાની શક્યતા વધે છે ત્યારે રોકાણકારો માટે ભારત જેવા ઉભરતા બજારોની સરખામણીએ ડોલર આધારિત સુરક્ષિત રોકાણ વધુ આકર્ષક બની શકે છે. તેના કારણે શેરબજારમાંથી વિદેશી મૂડી બહાર નીકળવાનું દબાણ વધી શકે છે.
બીજું મોટું કારણ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત છે. મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી છે. ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. તેથી ક્રૂડ મોંઘું થાય તો આયાત બિલ વધે છે, રૂપિયા પર દબાણ આવે છે અને મોંઘવારી તથા કંપનીઓના ખર્ચ પર પણ અસર પડી શકે છે. તાજેતરના બજાર ઘટાડામાં ક્રૂડની ઊંચી કિંમતો અને વૈશ્વિક તણાવ બંનેએ રોકાણકારોના સેન્ટિમેન્ટને અસર કરી છે. ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાની નબળાઈ પણ બજાર માટે ચિંતાનો વિષય બની છે. ઊંચી અમેરિકન બોન્ડ યીલ્ડ અને વિદેશી મૂડીના સતત આઉટફ્લોને કારણે રૂપિયો દબાણ હેઠળ રહ્યો છે. જ્યારે રૂપિયા નબળો પડે છે ત્યારે વિદેશી રોકાણકારોના ભારતીય રોકાણનું ડોલર પ્રમાણેનું વળતર ઘટી શકે છે. આ સ્થિતિમાં તેઓ ભારતીય બજારમાંથી મૂડી પાછી ખેંચવાનું પસંદ કરી શકે છે.
બજારમાં ઘટાડો માત્ર મોટા શેરો સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. સપ્ટેમ્બર દરમિયાન મુખ્ય સૂચકાંકોમાં લગભગ 6 ટકાનો માસિક ઘટાડો નોંધાયો હતો અને છેલ્લા આઠ અઠવાડિયાના સતત ઘટાડાએ બજારના એકંદર સેન્ટિમેન્ટને નબળું બનાવ્યું છે. જોકે આ સ્થિતિને સત્તાવાર રીતે ‘બેર માર્કેટ’ કહેવા માટે સામાન્ય રીતે અગાઉના ઉચ્ચતમ સ્તરથી 20 ટકાના ઘટાડા જેવા માપદંડને જોવામાં આવે છે. હાલ નિફ્ટી તેના જાન્યુઆરી 2026ના સર્વોચ્ચ સ્તરથી લગભગ 15 ટકા નીચે છે. આગળના દિવસોમાં રોકાણકારોની નજર કેટલાક મહત્વના પરિબળો પર રહેશે. સૌથી પહેલા વિદેશી રોકાણકારોની વેચવાલી અટકે છે કે નહીં તે મહત્વનું રહેશે. ત્યારબાદ અમેરિકાની 10 વર્ષની ટ્રેઝરી યીલ્ડ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તેના પર નજર રહેશે. જો બોન્ડ યીલ્ડ ઊંચી રહે છે તો ઉભરતા બજારોમાંથી વિદેશી મૂડી પર દબાણ ચાલુ રહી શકે છે.
આ ઉપરાંત ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો પણ મહત્વની રહેશે. મિડલ ઈસ્ટના તણાવમાં ઘટાડો થાય અને ક્રૂડ સસ્તું થાય તો ભારત માટે આયાત ખર્ચ તથા મોંઘવારીના મોરચે રાહત મળી શકે છે. બીજી તરફ તેલના ભાવમાં ફરી મોટો ઉછાળો આવે તો શેરબજાર સહિત રૂપિયા અને અર્થતંત્ર પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે. રૂપિયાની સ્થિતિ પણ બજારની દિશા નક્કી કરનારા પરિબળોમાં રહેશે. જો વિદેશી મૂડીનો આઉટફ્લો ચાલુ રહે અને ડોલર મજબૂત રહે તો રૂપિયા પર દબાણ વધી શકે છે. તેની સીધી અને આડકતરી અસર આયાત ખર્ચ, કંપનીઓના માર્જિન અને રોકાણકારોના સેન્ટિમેન્ટ પર પડી શકે છે.
આ સ્થિતિમાં ભારતીય બજાર માટે સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારોની ખરીદી પણ મહત્વની બની રહેશે. વિદેશી રોકાણકારોની વેચવાલી સામે ઘરેલું ફંડ્સ અને સંસ્થાઓ સતત ખરીદી કરે તો ઘટાડાની તીવ્રતા અમુક અંશે ઓછી થઈ શકે છે. જોકે બજારની આગળની દિશા માત્ર એક જ પરિબળથી નક્કી નહીં થાય. વૈશ્વિક બોન્ડ યીલ્ડ, ક્રૂડ ઓઈલ, રૂપિયા, વિદેશી મૂડીનો પ્રવાહ, કંપનીઓની કમાણી અને ભૌગોલિક-રાજકીય સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો સાથે મળીને બજારને અસર કરશે. આઠ અઠવાડિયાના સતત ઘટાડાએ ભારતીય શેરબજાર માટે છેલ્લા 25 વર્ષનો એક નોંધપાત્ર રેકોર્ડ બનાવ્યો છે. જોકે બજારમાં ઘટાડો કેટલો લાંબો ચાલશે અથવા ક્યારે વળાંક આવશે તે અંગે ચોક્કસ આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે. હાલમાં રોકાણકારો માટે બજારની આગામી દિશા કરતાં પણ વૈશ્વિક સંકેતો અને સતત વધી રહેલી અસ્થિરતા પર નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ બની છે.
