ભારતનું કુલ વિદેશી દેવું જૂન 2026ના અંતે વધીને 778.2 બિલિયન ડોલર એટલે કે 77,820 કરોડ ડોલર થયું છે. માર્ચ 2026ના અંતે ભારતનું વિદેશી દેવું 762.8 બિલિયન ડોલર હતું. એટલે કે માત્ર એક ક્વાર્ટરમાં તેમાં 15.4 બિલિયન ડોલરનો વધારો થયો છે. ખાસ વાત એ છે કે જૂનના અંતે ભારતનું વિદેશી દેવું દેશમાં રહેલા વિદેશી હૂંડિયામણના ભંડાર કરતાં પણ વધારે થઈ ગયું છે. 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર 765.901 બિલિયન ડોલર નોંધાયું હતું. આ રીતે વિદેશી દેવું અને વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર વચ્ચેનો તફાવત આશરે 12.3 બિલિયન ડોલરનો રહ્યો છે. જોકે, માત્ર આ બે આંકડાની સરખામણી પરથી દેશની નાણાકીય સ્થિતિ અંગે સીધો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં, કારણ કે વિદેશી દેવું અને વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર બંનેની રચના અને ઉપયોગ અલગ હોય છે.
વિદેશી દેવામાં વધારો થયો હોવા છતાં દેશના કુલ જીડીપીની સરખામણીમાં તેની સ્થિતિમાં થોડો સુધારો થયો છે. જૂન 2026ના અંતે વિદેશી દેવું જીડીપીના 20.8 ટકા જેટલું હતું, જ્યારે માર્ચ 2026ના અંતે તે 20.9 ટકા હતું. એટલે કે દેવાની કુલ રકમ વધી હોવા છતાં જીડીપીની તુલનામાં તેનો હિસ્સો 0.1 ટકા ઘટ્યો છે. વિદેશી દેવામાં થયેલા વધારા પાછળ ચલણના મૂલ્યમાં આવેલા ફેરફારની પણ અસર જોવા મળી છે. મુખ્ય વિદેશી ચલણો સામે અમેરિકી ડોલર મજબૂત બનતા દેવાના મૂલ્યાંકનમાં આશરે 900 મિલિયન ડોલરનો વધારો થયો હતો. જો આ મૂલ્યાંકન અસરને ગણતરીમાં લેવામાં ન આવે તો જૂન 2026ના અંતે વિદેશી દેવામાં 15.4 બિલિયન ડોલરને બદલે આશરે 16.4 બિલિયન ડોલરનો વધારો થયો હોત.
જૂન ક્વાર્ટરના અંતે એક વર્ષથી વધુ સમયની મૂળ પરિપક્વતા ધરાવતું લાંબા ગાળાનું વિદેશી દેવું 624.7 બિલિયન ડોલર હતું. માર્ચ 2026ની સરખામણીમાં તેમાં 11.2 બિલિયન ડોલરનો વધારો થયો છે. બીજી તરફ, એક વર્ષ સુધીની મૂળ પરિપક્વતા ધરાવતા ટૂંકા ગાળાના દેવાનો કુલ વિદેશી દેવામાં હિસ્સો પણ થોડો વધ્યો છે. જૂન 2026ના અંતે આ હિસ્સો 19.7 ટકા હતો, જ્યારે માર્ચ 2026ના અંતે તે 19.6 ટકા હતો. વિદેશી હૂંડિયામણના ભંડારની સરખામણીમાં ટૂંકા ગાળાના દેવાનો ગુણોત્તર પણ વધ્યો છે. જૂન 2026ના અંતે આ ગુણોત્તર 23 ટકા થયો હતો, જ્યારે માર્ચના અંતે તે 21.6 ટકા હતો. એટલે કે વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારની તુલનામાં એક વર્ષ સુધીની મૂળ પરિપક્વતા ધરાવતા દેવાનો હિસ્સો વધ્યો છે.
ભારતના વિદેશી દેવામાં અમેરિકી ડોલર સૌથી મોટું ચલણ છે. જૂન 2026ના અંતે કુલ વિદેશી દેવામાં અમેરિકી ડોલર આધારિત દેવાનો હિસ્સો 54.8 ટકા હતો. ત્યારબાદ ભારતીય રૂપિયામાં રહેલા દેવાનો હિસ્સો 29.8 ટકા રહ્યો હતો. જાપાની યેનનો હિસ્સો 6.9 ટકા, સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ એટલે કે SDRનો હિસ્સો 4.1 ટકા અને યુરો આધારિત દેવાનો હિસ્સો 3.5 ટકા હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતના વિદેશી દેવામાં અમેરિકી ડોલરનું પ્રભુત્વ ઘણું વધારે છે. તેથી ડોલરના મૂલ્યમાં થતા ફેરફારની અસર ભારતના વિદેશી દેવાના મૂલ્યાંકન પર પણ પડી શકે છે. ડોલર અન્ય મુખ્ય ચલણો સામે મજબૂત અથવા નબળો બને ત્યારે દેવાની ડોલરમાં ગણાતી કિંમતમાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે.
જૂન 2026ના અંતે સરકારી અને બિન-સરકારી બંને ક્ષેત્રોના બાકી વિદેશી દેવામાં માર્ચની સરખામણીમાં વધારો નોંધાયો હતો. કુલ વિદેશી દેવામાં સૌથી મોટો હિસ્સો બિન-સરકારી ક્ષેત્રનો રહ્યો હતો, જે 34.3 ટકા હતો. બીજી તરફ, વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર 765.901 બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચવું પણ ભારતની બાહ્ય નાણાકીય સ્થિતિ માટે મહત્વનું છે. આ ભંડારનો ઉપયોગ દેશની આયાતની જરૂરિયાતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચુકવણીની જવાબદારીઓ સહિત વિવિધ બાહ્ય નાણાકીય જરૂરિયાતો માટે કરવામાં આવે છે. આ રીતે જૂન 2026ના અંતે ભારતનું કુલ વિદેશી દેવું 778.2 બિલિયન ડોલર થયું છે, જે સપ્ટેમ્બર 2026ના મધ્ય સુધી નોંધાયેલા 765.901 બિલિયન ડોલરના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર કરતાં આશરે 12.3 બિલિયન ડોલર વધારે છે. જોકે, દેવું જીડીપીના પ્રમાણમાં 20.8 ટકા રહેવું અને તેમાં લાંબા ગાળાના દેવાનો મોટો હિસ્સો હોવો જેવા આંકડાઓને પણ સમગ્ર સ્થિતિ સમજતી વખતે ધ્યાનમાં લેવા પડે છે.
