દેશમાં ચોમાસું-2026 વરસાદની દૃષ્ટિએ નબળું રહ્યું છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલેલી ચોમાસાની સિઝન સામાન્ય કરતાં 12.6 ટકા ઓછા વરસાદ સાથે પૂર્ણ થઈ છે. આ સાથે 2026નું ચોમાસું 1901 પછીનું 13મું સૌથી ઓછા વરસાદવાળું ચોમાસું બન્યું છે. છેલ્લા 11 વર્ષમાં પણ આ સૌથી ઓછા વરસાદવાળી સિઝન રહી છે. દેશમાં આ વર્ષે કુલ 759.4 મિમી વરસાદ નોંધાયો, જ્યારે સામાન્ય રીતે જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન 868.6 મિમી વરસાદ થતો હોય છે. એટલે સામાન્ય વરસાદની સરખામણીએ આ વર્ષે લગભગ 109 મિમી વરસાદ ઓછો થયો છે. જોકે ચોમાસાની વિદાય પહેલાં સપ્ટેમ્બરના અંતિમ દિવસોમાં પડેલા સારા વરસાદને કારણે વરસાદની કુલ અછતમાં થોડો સુધારો થયો હતો.
ચોમાસાની સિઝન પૂરી થવાના થોડા સમય પહેલાં દેશભરમાં વરસાદની ઘટ લગભગ 15 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ હતી. પરંતુ સપ્ટેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં સામાન્ય કરતાં આશરે 50 ટકા વધુ વરસાદ પડતાં આ અછત ઘટીને 12.6 ટકા રહી હતી. એટલે સિઝનના અંતિમ તબક્કામાં થયેલા વરસાદે વરસાદની ઘટમાં આશરે 2.5 ટકાનો સુધારો કરવામાં મદદ કરી હતી. આ વર્ષે દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહ્યું હતું. કેટલાક રાજ્યોમાં સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ થયો, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો. પંજાબમાં વરસાદની અછત આશરે 41 ટકા રહી હતી, જ્યારે રાજસ્થાનમાં પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થયો હતો. દેશના અનેક જિલ્લાઓમાં 20થી 72 ટકા સુધી વરસાદની ઘટ નોંધાઈ હતી.
પૂર્વ અને પૂર્વોત્તર ભારત માટે પણ આ ચોમાસું ચિંતાજનક રહ્યું. પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં 1901 પછીનો સૌથી ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. મેઘાલય જેવા ભારે વરસાદ માટે જાણીતા રાજ્યમાં પણ સામાન્ય કરતાં આશરે 60 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. બીજી તરફ ઓડિશામાં સામાન્ય કરતાં આશરે 30 ટકા વધુ વરસાદ પડ્યો હતો. દેશના દક્ષિણ ભાગમાં પણ વરસાદની સ્થિતિ નબળી રહી હતી. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં સિઝન દરમિયાન સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ થયો હતો. આમ, એક તરફ દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ અને પૂર જેવી સ્થિતિ જોવા મળી, તો બીજી તરફ અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત રહી હતી.
ચોમાસાની વિદાય સપ્ટેમ્બરના મધ્યથી શરૂ થઈ ગઈ હતી. 19 સપ્ટેમ્બરથી પશ્ચિમ રાજસ્થાનના કેટલાક વિસ્તારોમાંથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું પાછું ખેંચાવા લાગ્યું હતું. ત્યારબાદ રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતના અન્ય વિસ્તારોમાંથી પણ ચોમાસાની વિદાયની પ્રક્રિયા આગળ વધી હતી. ઓક્ટોબરના પ્રથમ સપ્તાહમાં દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાંથી ચોમાસું પાછું ખેંચાઈ જવાની શક્યતા છે અને 10 ઓક્ટોબર સુધીમાં સમગ્ર દેશમાંથી ચોમાસાની વિદાય થઈ શકે છે. જોકે ચોમાસાની વિદાય બાદ પણ દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદી માહોલ ચાલુ રહી શકે છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારત અને પૂર્વોત્તરના કેટલાક રાજ્યોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ જોવા મળી શકે છે. દરિયાઈ વિસ્તારોમાં બનતી હવામાની સિસ્ટમને કારણે પણ ઓક્ટોબરમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદ થઈ શકે છે.
ચોમાસાની નબળી સિઝનની અસર દેશના જળસ્રોતો પર પણ જોવા મળી રહી છે. 24 સપ્ટેમ્બર સુધી દેશના 150 મુખ્ય જળાશયોમાં આશરે 130 અબજ ઘન મીટર પાણી ઉપલબ્ધ હતું. આ જળાશયોની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા 182.4 અબજ ઘન મીટર છે. એટલે કુલ ક્ષમતાની સરખામણીએ જળાશયો આશરે 71 ટકા ભરાયેલા હતા. જોકે ગયા વર્ષની સરખામણીએ આ વખતે જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો ઓછો રહ્યો છે. ઓછા વરસાદની અસર ખેતી માટે પણ મહત્વની બની શકે છે. ચોમાસાનો વરસાદ ખરીફ પાક માટે ખૂબ મહત્વનો હોય છે. વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહેતા કેટલાક વિસ્તારોમાં જમીનમાં ભેજની સ્થિતિ અને પાકને અસર થઈ શકે છે. બીજી તરફ જ્યાં ચોમાસાના અંતિમ તબક્કામાં સારો વરસાદ થયો છે ત્યાં ખેતી માટે થોડી રાહત મળી શકે છે.
આ વર્ષે ચોમાસાની શરૂઆત પહેલાં અલ નીનોની અસરને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. અલ નીનો સામાન્ય રીતે ભારતીય ચોમાસા માટે અનુકૂળ માનવામાં આવતો નથી. તેની અસરને કારણે ચોમાસું નબળું રહેવાની આશંકા હતી. જોકે સિઝન દરમિયાન અનેક હવામાની સિસ્ટમ સક્રિય રહેતાં દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં વરસાદ થતો રહ્યો અને સ્થિતિ અગાઉની કેટલીક આશંકા કરતાં અલગ રહી. ચોમાસાના 122 દિવસના સમયગાળામાં લગભગ 77 દિવસ કોઈને કોઈ હવામાની સિસ્ટમ સક્રિય રહી હતી. આ સિસ્ટમોના કારણે સમયાંતરે વરસાદ પડતો રહ્યો. ખાસ કરીને સપ્ટેમ્બરના અંતિમ અઠવાડિયામાં થયેલા સારા વરસાદને કારણે સમગ્ર સિઝનની વરસાદની અછત થોડી ઘટી હતી.
આગામી સમયગાળા માટે પણ અલ નીનો મહત્વનું પરિબળ બની શકે છે. બીજી તરફ ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ એટલે કે IOD પોઝિટિવ સ્થિતિમાં હોવાથી અલ નીનોની પ્રતિકૂળ અસરને અમુક હદ સુધી ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે આગામી મહિનાઓમાં હવામાનની સ્થિતિ કેવી રહે છે તેના પર અનેક પરિબળોની અસર રહેશે. આમ, ચોમાસું-2026 દેશભરમાં 12.6 ટકાની વરસાદની ઘટ સાથે પૂર્ણ થયું છે. 1901 પછીનું 13મું સૌથી ઓછા વરસાદવાળું અને 2015 પછીનું સૌથી ઓછા વરસાદવાળું ચોમાસું હોવાને કારણે આ સિઝન ખાસ નોંધપાત્ર રહી છે. ચોમાસાની વિદાય શરૂ થઈ ગઈ છે અને હવે દેશના કેટલાક ભાગોમાં પોસ્ટ-મોન્સૂન વરસાદ જોવા મળશે. આગામી સમયમાં અલ નીનો, IOD અને અન્ય હવામાની પરિસ્થિતિઓ દેશના હવામાન પર અસર કરશે.
