ભારતીય સેનાના અધિકારીઓની બઢતી પ્રક્રિયા અને દાયકાઓ જૂના રેન્ક માળખામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ફેરફાર થવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે. સેનામાંથી બ્રિગેડિયરનું પદ નાબૂદ કરીને કર્નલને સીધા મેજર જનરલના હોદ્દા પર બઢતી આપવાના પ્રસ્તાવ પર ઉચ્ચ સ્તરે ગંભીર વિચારણા ચાલી રહી છે. આ મહત્વકાંક્ષી પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સેનાના અધિકારીઓની કારકિર્દીમાં બઢતીની તકો વધારવાનો તેમજ સિવિલ સર્વિસના અધિકારીઓ સાથેના પદ અને પગારધોરણના લાંબા સમયથી ચાલતા તફાવતને ઘટાડવાનો છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રની ગતિવિધિઓ મુજબ, ભારતીય સેના આ ભલામણને સંરક્ષણ મંત્રાલય મારફતે આઠમા કેન્દ્રીય પગાર પંચ સમક્ષ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. ચાલુ મહિના અથવા આગામી મહિના સુધીમાં આ પ્રસ્તાવની તમામ રૂપરેખા તૈયાર કરીને તેને આખરી સ્વરૂપ આપવામાં આવે તેવી પૂરી શક્યતા છે.
સેનામાં બઢતીની અસમાનતા દૂર કરવાનો આ એક મોટો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે. હાલમાં ભારતીય સેનાનું અધિકારી માળખું પિરામિડ આકારનું છે, જેમાં નીચલા હોદ્દા પર અધિકારીઓની સંખ્યા ઘણી વધારે છે, જ્યારે ઉચ્ચ હોદ્દાઓ અત્યંત મર્યાદિત હોવાથી બઢતીની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી અને મુશ્કેલ બને છે. આંકડાકીય વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે સેનાના અધિકારીઓને મેજર જનરલના સમકક્ષ પગારધોરણ સુધી પહોંચવામાં સરેરાશ 32 થી 33 વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી જાય છે. તેની સામે, IAS, IPS અને ભારતીય વન સેવા જેવી સિવિલ સર્વિસના અધિકારીઓ આ જ સમકક્ષ સ્તરે માત્ર 16 થી 18 વર્ષની નોકરીમાં જ પહોંચી જાય છે. સેનાના અધિકારીઓમાં રહેલી આ અસમાનતા અને અસંતોષને ઘટાડવા માટે રેન્ક માળખાની પુનઃરચનાનો વિકલ્પ વિચારવામાં આવી રહ્યો છે.
જો આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળી જશે, તો સેનાની કમાન્ડ વ્યવસ્થામાં પણ મોટો બદલાવ જોવા મળશે. નવી વ્યવસ્થા હેઠળ બ્રિગેડ અને ડિવિઝન બંને સ્તરની કમાન્ડ જવાબદારી મેજર જનરલને સોંપવામાં આવી શકે છે. આ ઉપરાંત, નિયમિત સેવા આપતા અધિકારીઓ માટે મેજર જનરલનો હોદ્દો લઘુત્તમ નિવૃત્તિ રેન્ક બનાવવા અંગે પણ વિચારણા થઈ રહી છે. આ ફેરફારની સીધી અસર માત્ર ભૂમિદળ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભારતીય નૌકાદળ અને ભારતીય વાયુસેનાના માળખા પર પણ પડી શકે છે. ત્યાં બ્રિગેડિયરના સમકક્ષ ગણાતા કોમોડોર અને એર કોમોડોરના હોદ્દાઓમાં પણ આ પ્રકારના ફેરફાર કરવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે બ્રિગેડિયરનું પદ નાબૂદ કરવાનો વિચાર કોઈ નવો નથી. આ અગાઉ વર્ષ 2018માં તત્કાલીન સેનાધ્યક્ષ જનરલ બિપિન રાવતના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ આ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ વિવિધ વહીવટી કારણોસર ત્યારે તેનો અમલ થઈ શક્યો નહોતો. હવે આઠમા પગાર પંચની રચનાની પ્રક્રિયા વચ્ચે આ પ્રસ્તાવ ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. જોકે, આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય આઠમા પગાર પંચની ભલામણો અને કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી પર નિર્ભર રહેશે. જો આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવશે, તો ભારતીય સેનાના અધિકારીઓની બઢતી અને કમાન્ડ વ્યવસ્થામાં એક નવા યુગની શરૂઆત થશે.