અવકાશની રહસ્યમય દુનિયા જેટલી આકર્ષક અને સુંદર દેખાય છે, એટલી જ તે પડકારજનક અને અણધારી પણ હોય છે. અવકાશમાં પહોંચ્યા બાદ માનવ શરીરમાં અનેક ચોંકાવનારા શારીરિક અને માનસિક ફેરફારો જોવા મળે છે, જેમાં વ્યક્તિની ઊંચાઈ વધી જવી અને હૃદયના કદમાં ઘટાડો થવો જેવા અનોખા અનુભવોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતના પ્રથમ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) પ્રવાસી ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાએ ચંડીગઢ ખાતે આયોજિત 10મા મિલિટરી લિટરેચર ફેસ્ટિવલ દરમિયાન અંતરિક્ષમાં વિતાવેલા દિવસોના આવા જ રોમાંચક અને વણકહ્યા અનુભવો સૌની સમક્ષ રજૂ કર્યા હતા.
અંતરિક્ષ યાત્રા દરમિયાન શરીર પર થતી વૈજ્ઞાનિક અસરો વિશે સમજાવતા શુભાંશુ શુક્લાએ જણાવ્યું હતું કે અવકાશમાં ગુરુત્વાકર્ષણ બળ ખૂબ જ ઓછું હોવાને કારણે માનવ શરીરની કરોડરજ્જુના મણકાઓ વચ્ચેનું અંતર વધી જાય છે. આ પ્રક્રિયાના પરિણામે અવકાશયાત્રીની ઊંચાઈમાં થોડો વધારો જોવા મળે છે. બીજી તરફ, લાંબા સમય સુધી માઇક્રોગ્રેવિટી એટલે કે શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ જેવા વાતાવરણમાં રહેવાથી હૃદયની કાર્યપ્રણાલી પર પણ અસર પડે છે અને તેના કદમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, પૃથ્વી પર પાછા ફરવાની સફર પણ કોઈ અગ્નિપરીક્ષાથી ઓછી હોતી નથી, કારણ કે શરીરને ફરીથી પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ સાથે અનુકૂળ થવું પડે છે.
પોતાની ઐતિહાસિક અવકાશ સફરને યાદ કરતા તેમણે જણાવ્યું કે જૂન 2025માં એક્સિઓમ મિશન-4 (Ax-4) હેઠળ તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથકની યાત્રા કરી હતી અને અંતરિક્ષમાં 20 દિવસથી વધુ સમય પસાર કર્યો હતો. આટલા લાંબા સમય સુધી પૃથ્વીથી દૂર અવકાશમાં એકલા રહેવા છતાં તેમને ક્યારેય એકલતાનો અહેસાસ થયો નહોતો. તેમના મતે, અવકાશમાં રહીને પણ તેમને સતત એવી લાગણી થતી હતી કે સમગ્ર ભારત દેશ તેમની સાથે આ મિશનનો એક હિસ્સો બનીને જોડાયેલો છે.
ભારતના ભવિષ્યના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમો અંગે પોતાનું વિઝન રજૂ કરતા ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાએ એક મહત્વપૂર્ણ સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ચંદ્ર સુધીની સફર ખેડી ચૂકેલા વિશ્વના અગ્રણી દેશોની હરોળમાં હવે ભારત પણ પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી રહ્યું છે, અને તેમનું સાચું મિશન વર્ષ 2040 સુધીમાં કોઈ ભારતીયને ચંદ્રની ધરતી પર તિરંગો લહેરાવતો જોવાનું છે. હાલમાં તેઓ ભારતના અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી માનવ અંતરિક્ષ મિશન ‘ગગનયાન’ની સફળતા માટેની તૈયારીઓમાં સક્રિયપણે જોડાયેલા છે.
દેશની યુવા પેઢીને પ્રેરણા આપતા તેમણે જીવનના મહત્વના પાઠ પણ શીખવ્યા હતા. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈપણ મોટી સિદ્ધિ હાંસલ કરવાની શરૂઆતમાં મુશ્કેલીઓ, અસમંજસ અને ગભરાટનો અનુભવ થવો અત્યંત સ્વાભાવિક છે, પરંતુ વ્યક્તિએ હિંમત અને આત્મવિશ્વાસ સાથે આ પડકારોનો સામનો કરવો જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે મોટાં સપનાં જોવાની સાચી શરૂઆત શાળાના વર્ગખંડમાંથી જ થાય છે, પરંતુ તે સપનાંઓને હકીકતમાં બદલવા માટે અથાગ મહેનત, સાહસ અને દૃઢ સંકલ્પશક્તિ અનિવાર્ય છે. શુભાંશુ શુક્લાની આ અવકાશ યાત્રા સમગ્ર દેશ માટે ગૌરવની સાથે યુવાનો માટે પ્રેરણારૂપ બની રહી છે.
Shubhanshu Shukla, Indian Space Mission, Gaganyaan Mission, International Space Station, Space Science News
