એક સમય હતો જ્યારે ડાયાબિટીસને માત્ર મોટી ઉંમરના લોકોનો રોગ માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ બદલાતી જીવનશૈલી અને ખાણીપીણીની ખોટી આદતોને કારણે હવે નાના બાળકો અને કિશોરો પણ આ ગંભીર બીમારીની ઝપેટમાં આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા આરોગ્યલક્ષી આંકડાઓ ગુજરાતના વાલીઓ માટે ચિંતાની ઘંટડી સમાન છે. ગુજરાતમાં 10થી 19 વર્ષની વયજૂથના બાળકો અને કિશોરોમાં ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ 2.9 ટકા જેટલું ઊંચું નોંધાયું છે. આ આંકડો સમગ્ર દેશની 0.6 ટકાની સરેરાશ કરતાં લગભગ પાંચ ગણો વધારે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ગુજરાતમાં આજે દર 100માંથી સરેરાશ 3 બાળકો ડાયાબિટીસ જેવી બીમારીનો સામનો કરી રહ્યા છે. દર વર્ષે 14 નવેમ્બરના રોજ ઉજવાતા વર્લ્ડ ડાયાબિટીસ ડે નિમિત્તે સામે આવેલી આ વિગતો રાજ્યના બાળઆરોગ્ય સામે ઊભા થઈ રહેલા ગંભીર પડકાર તરફ સ્પષ્ટ ઈશારો કરે છે.
રાજ્યમાં બ્લડ શુગરની સ્થિતિ અંગેના વિવિધ સર્વેક્ષણો દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં 15 વર્ષથી વધુ ઉંમરના 16 ટકા પુરુષો અને 14.8 ટકા મહિલાઓમાં બ્લડ શુગરનું સ્તર ઊંચું અથવા અત્યંત ઊંચું જોવા મળ્યું છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો ગ્રામીણ વિસ્તારોની સરખામણીમાં શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતા પુરુષો અને મહિલાઓ બંનેમાં ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. જોકે, સૌથી વધુ ચોંકાવનારી અને ચિંતાજનક બાબત એ છે કે રાજ્યમાં દર પાંચમાંથી એક બાળકના લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ પ્રિ-ડાયાબિટીસની સ્થિતિ સૂચવે છે. પ્રિ-ડાયાબિટીસ એટલે કે ડાયાબિટીસ થવા પહેલાનો તબક્કો, જે જો સમયસર કાબૂમાં લેવામાં ન આવે તો ભવિષ્યમાં કાયમી ડાયાબિટીસનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. તેથી બાળકોમાં બ્લડ શુગરની સમસ્યાને વહેલી તકે ઓળખવી અને યોગ્ય સારવાર શરૂ કરવી અત્યંત આવશ્યક બની ગઈ છે.
વાલીઓ માટે બાળકોના શરીરમાં થતા ફેરફારો પર ધ્યાન રાખવું ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે ખાસ કરીને ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસમાં જો સમયસર નિદાન ન થાય તો ‘ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ’ જેવી ગંભીર અને જીવલેણ સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. જો કોઈ બાળકમાં વારંવાર પેશાબ કરવા જવાની ફરિયાદ જોવા મળે, કોઈ દેખીતા કારણ વગર શરીરનું વજન ઝડપથી ઘટવા લાગે, સતત થાક અને નબળાઈનો અનુભવ થાય અથવા તો વારંવાર ખૂબ જ ભૂખ લાગતી હોય, તો આવા લક્ષણોને સામાન્ય શારીરિક વિકાસ કે ફેરફાર સમજીને ક્યારેય અવગણવા જોઈએ નહીં. આવા કોઈપણ ચિહ્નો દેખાય ત્યારે તરત જ નિષ્ણાત તબીબ પાસે લોહીની તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે.
બાળકોના આહારમાં ખાંડના પ્રમાણને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. આ માર્ગદર્શન મુજબ, બે વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોના ખોરાકમાં બહારથી ઉમેરેલી ખાંડ બિલકુલ આપવી જોઈએ નહીં. જ્યારે 2થી 18 વર્ષની વયના બાળકો અને કિશોરો માટે સમગ્ર દિવસ દરમિયાન વધુમાં વધુ 25 ગ્રામ એટલે કે લગભગ 6 નાની ચમચી જેટલી જ ઉમેરેલી ખાંડની મર્યાદા સૂચવવામાં આવી છે. જે બાળકોને પહેલેથી જ ડાયાબિટીસ છે, તેમના વાલીઓએ ડૉક્ટર અને ડાયેટિશિયનની સલાહ મુજબ જ રોજિંદા આહારમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને કુદરતી શુગરનું પ્રમાણ નક્કી કરવું જોઈએ, તેમજ બજારમાં મળતા પ્રોસેસ્ડ શુગરયુક્ત પદાર્થો અને ઠંડા પીણાંથી બાળકોને દૂર રાખવા જોઈએ.
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે બાળકોને ડાયાબિટીસ જેવી લાંબા ગાળાની બીમારીથી બચાવવા માટે તેમની રોજિંદી જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક સુધારો કરવો એ જ સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઈલ અને ટીવી સામે કલાકો સુધી બેસી રહેવાને બદલે બાળકો નિયમિતપણે મેદાની રમતો રમે અને શારીરિક કસરત કરે તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, ઘરનો સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહાર આપવો, વધુ પડતા ખાંડયુક્ત ખાદ્યપદાર્થો, ચોકલેટ, બેકરી પ્રોડક્ટ્સ અને પેકેજ્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડના સેવન પર કડક નિયંત્રણ રાખવાથી બાળકોના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરી શકાય છે. સમયસરની જાગૃતિ, યોગ્ય આહાર અને નિયમિત તબીબી તપાસ થકી આપણે આપણી ભાવિ પેઢીને ડાયાબિટીસના જોખમમાંથી બચાવી શકીએ છીએ.
