આજે, 13 નવેમ્બરથી લોકઆસ્થાના મહાપર્વ છઠની શરૂઆત થઈ છે. હિન્દુ ધર્મમાં છઠ પૂજાનું વિશેષ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ છે. આ તહેવાર ભગવાન સૂર્ય અને છઠી મૈયાને સમર્પિત છે. ચાર દિવસ સુધી ચાલતા આ પર્વમાં ભક્તો સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી પૂજા-અર્ચના કરે છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં છઠ પર્વની વિશેષ ઉજવણી થાય છે. જોકે, હવે દેશના અનેક ભાગોમાં પણ આ તહેવારની ઉજવણી થવા લાગી છે.
છઠ પૂજાનું વ્રત અત્યંત કઠિન માનવામાં આવે છે. વ્રત કરનારા ભક્તો લગભગ 36 કલાક સુધી અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરીને ઉપવાસ રાખે છે. આ દરમિયાન તેઓ પરિવારની સુખ-સમૃદ્ધિ, સંતાનોના લાંબા આયુષ્ય અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. છઠ પર્વમાં સ્વચ્છતા અને પવિત્રતાનું વિશેષ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. નદી, તળાવ કે અન્ય જળાશયોના કિનારે ઊભા રહીને સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય આપવામાં આવે છે. આ પર્વમાં ઉગતા સૂર્યની સાથે આથમતા સૂર્યની પણ પૂજા કરવામાં આવે છે, જે છઠ પૂજાની વિશેષ પરંપરા છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, છઠી મૈયાને ભગવાન સૂર્યની બહેન માનવામાં આવે છે. જોકે, પૌરાણિક ગ્રંથોમાં તેમને ષષ્ઠી દેવી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. દેવી ભાગવત પુરાણની માન્યતા અનુસાર, પ્રકૃતિ દેવીએ પોતાના સ્વરૂપને છ ભાગમાં વહેંચ્યું હતું. આ છઠ્ઠા ભાગને ષષ્ઠી દેવી કહેવામાં આવે છે. તેમને ભગવાન બ્રહ્માની માનસપુત્રી પણ માનવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા મુજબ, ષષ્ઠી દેવીની પૂજા છઠી મૈયા તરીકે કરવામાં આવે છે. ભક્તો માને છે કે તેમની પૂજા કરવાથી સંતાનો પર આવતી મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે અને તેમને સારા સ્વાસ્થ્ય તથા લાંબા આયુષ્યના આશીર્વાદ મળે છે. આ જ માન્યતાને કારણે બાળકના જન્મના છઠ્ઠા દિવસે પણ ષષ્ઠી દેવીની પૂજા કરવાની પરંપરા છે.
છઠ પૂજા સાથે જોડાયેલી એક પ્રચલિત પૌરાણિક કથા પ્રિયવ્રત નામના રાજાની છે. દંતકથા અનુસાર, પ્રિયવ્રત રાજા અને તેમની પત્ની માલિની પાસે ધન-સંપત્તિ સહિત તમામ સુખ-સુવિધાઓ હતી, પરંતુ તેમને સંતાન નહોતું. સંતાનપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી રાજાએ મહર્ષિ કશ્યપ પાસે પુત્રેષ્ઠી યજ્ઞ કરાવ્યો હતો. યજ્ઞના પ્રભાવથી રાણી ગર્ભવતી થઈ અને થોડા સમય બાદ તેમણે પુત્રને જન્મ આપ્યો. જોકે, નવજાત બાળક મૃત અવસ્થામાં જન્મ્યું હતું. આ ઘટનાથી રાજા અને રાણી પર દુઃખનો પહાડ તૂટી પડ્યો હતો. રાજા એટલા નિરાશ થઈ ગયા કે તેમણે પોતાનું જીવન સમાપ્ત કરવાનો નિર્ણય કર્યો.
એ જ સમયે એક દેવી પ્રગટ થયાં. તેમણે રાજાને પોતાનો પરિચય ષષ્ઠી દેવી તરીકે આપ્યો અને સંતાનપ્રાપ્તિનું વરદાન આપ્યું. દેવીએ કહ્યું કે જે કોઈ સાચા હૃદયથી તેમની પૂજા કરશે તેની મનોકામના પૂર્ણ થશે. ત્યારબાદ રાજાએ દેવીને તેમની પૂજા કરવાની રીત પૂછી હતી. દેવીની સૂચના પ્રમાણે રાજા અને રાણીએ કાર્તિક મહિનાના શુક્લ પક્ષની છઠ્ઠી તિથિએ વિધિ-વિધાન સાથે તેમની પૂજા કરી હતી. માન્યતા અનુસાર, આ પૂજાના આશીર્વાદથી તેમને સ્વસ્થ અને સુંદર સંતાનની પ્રાપ્તિ થઈ હતી. ત્યારથી ષષ્ઠી દેવીની પૂજા કરવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
છઠ પૂજા સાથે મહાભારત કાળની એક કથા પણ જોડાયેલી છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, જ્યારે પાંડવો જુગારમાં પોતાનું રાજ્ય અને સંપત્તિ હારી ગયા હતા ત્યારે તેઓ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. કહેવાય છે કે તે સમયે દ્રૌપદીએ છઠી મૈયાની પૂજા અને વ્રત કર્યું હતું. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને છઠી મૈયાએ તેમની મનોકામના પૂર્ણ કરી હતી. ત્યારબાદ પાંડવોને તેમનું ખોવાયેલું રાજ્ય પાછું મેળવવામાં સફળતા મળી હતી. જોકે, આ કથા ધાર્મિક માન્યતા અને લોકપરંપરાનો ભાગ છે.
છઠ પૂજામાં સૂર્યદેવની ઉપાસનાનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. સૂર્યને જીવન, ઊર્જા અને આરોગ્યના પ્રતીક માનવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવામાં સૂર્યની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોવાથી ભક્તો સૂર્યદેવ પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરવા અર્ઘ્ય આપે છે. છઠી મૈયાની પૂજા અને સૂર્યદેવની આરાધનાને સંતાનોના કલ્યાણ, પરિવારની સુખાકારી અને જીવનમાં સમૃદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ રીતે છઠ પર્વ માત્ર ધાર્મિક વિધિ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ શ્રદ્ધા, સંયમ, સ્વચ્છતા અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો તહેવાર પણ છે.
