શિયાળાની ગુલાબી ઠંડી પૂરી થયા બાદ આવનારી ઉનાળાની ઋતુ આ વખતે લોકોની આકરી કસોટી કરવાની છે. હવામાન નિષ્ણાતો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી આશંકા મુજબ, વર્ષ 2027માં ગરમીના અત્યાર સુધીના તમામ જૂના રેકોર્ડ તૂટી શકે છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં સર્જાઈ રહેલી હવામાનની એક અત્યંત ગંભીર પરિસ્થિતિને કારણે આગામી વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં તાપમાનનો પારો અસાધારણ સ્તરે પહોંચી શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે 1950ના દાયકામાં હવામાનના આંકડાઓની વ્યવસ્થિત નોંધણી શરૂ થઈ ત્યારથી લઈને આજ સુધીનો આ સૌથી શક્તિશાળી અને ઘાતક ‘અલ નીનો’ સાબિત થઈ શકે છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનોની સ્થિતિ સતત મજબૂત બની રહી છે અને વર્ષ 2027ના જાન્યુઆરીથી માર્ચ મહિના દરમિયાન પણ તે તેની ચરમસીમાએ રહેશે તેવી પૂરી શક્યતા છે. આ ભૌગોલિક ફેરફારની સીધી અને વ્યાપક અસર સમગ્ર વિશ્વના હવામાન ચક્ર પર જોવા મળશે, જેના કારણે સામાન્ય જનજીવનથી લઈને ખેતી અને પર્યાવરણ પર મોટું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિક તારણો અને તાજેતરના હવામાન આંકડા દર્શાવે છે કે ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર અને નવેમ્બરથી જાન્યુઆરીના સમયગાળા દરમિયાન આ અલ નીનો 1950 પછીના તમામ ઐતિહાસિક રેકોર્ડ તોડી નાખે તેવી શક્યતા લગભગ 60 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભૂમધ્યરેખીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીનું સરેરાશ તાપમાન સામાન્ય કરતાં 2.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી પણ વધુ ઊંચું જઈ શકે છે. ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ઓક્ટોબર મહિનાથી જ પ્રશાંત મહાસાગરના પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં 4 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ નોંધાઈ રહ્યું છે. છેલ્લા સાત દાયકાથી વધુના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર સમુદ્રના તાપમાનમાં આટલો મોટો અને ઝડપી વધારો જોવા મળ્યો છે. અગાઉ પણ ઓક્ટોબર મહિનામાં તાપમાન અસાધારણ સ્તરે પહોંચવાની ભીતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી, જે હવે સાચી પડતી દેખાઈ રહી છે. સમુદ્રના પાણીમાં થઈ રહેલો આ અસામાન્ય ગરમાવો આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક તાપમાનને નવી ઊંચાઈએ લઈ જશે.
સામાન્ય લોકો માટે એ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે આખરે આ અલ નીનો શું છે અને તે પૃથ્વીના હવામાનને કેવી રીતે બદલી નાખે છે. અલ નીનો એ એક કુદરતી અને ચક્રીય હવામાન સંબંધિત ઘટના છે, જેમાં પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભૂમધ્યરેખીય વિસ્તારમાં સમુદ્રનું પાણી સામાન્ય કરતાં ઘણું વધારે ગરમ થઈ જાય છે. હવામાન વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ ઘટના ‘અલ નીનો સાઉથર્ન ઓસિલેશન’ એટલે કે એન્સો (ENSO) ચક્રના ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓમાંથી એક ગણાય છે. જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરના ચોક્કસ ‘નિનો 3.4’ વિસ્તારમાં સમુદ્રની સપાટીનું સરેરાશ તાપમાન સતત ત્રણ મહિના સુધી સામાન્ય કરતાં 0.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ જળવાઈ રહે છે, ત્યારે સત્તાવાર રીતે અલ નીનોની સ્થિતિ જાહેર કરવામાં આવે છે. આ વખતે તાપમાનનો વધારો નિર્ધારિત માપદંડ કરતાં અનેકગણો વધારે હોવાથી તેની તીવ્રતા ખૂબ જ ભયાનક રહેવાની ધારણા છે. સમુદ્રની સપાટી ગરમ થવાથી તેની ઉપરની હવા પણ ગરમ થાય છે, જે પવનની દિશા અને ગતિમાં મોટા ફેરફારો લાવે છે.
અલ નીનોની વિનાશક અસર માત્ર સમુદ્રના તાપમાન પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ તે સમગ્ર પૃથ્વીના વાતાવરણ અને ઋતુચક્રને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે. સમુદ્ર અને વાતાવરણ વચ્ચેના આ અસંતુલનને કારણે દુનિયાના અલગ-અલગ ખૂણામાં વિરોધાભાસી અને અત્યંત જોખમી હવામાન જોવા મળે છે. એક તરફ કેટલાક દેશો અને વિસ્તારોમાં ચોમાસા દરમિયાન સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ પડે છે, જેના કારણે ભયાનક દુષ્કાળ અને પાણીની તંગી જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. બીજી તરફ, દુનિયાના અન્ય કેટલાક ભાગોમાં વાદળ ફાટવા, અતિવૃષ્ટિ અને ભારે પૂર જેવી કુદરતી આફતો તબાહી મચાવે છે. આ ઉપરાંત, જમીન પરના તાપમાનમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થવાને કારણે ઉનાળામાં કાળઝાળ ગરમી પડે છે અને ગરમ પવનો એટલે કે લૂનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી જાય છે. અસહ્ય ગરમી અને સૂકા વાતાવરણને કારણે વિશ્વના મોટા જંગલોમાં ભીષણ આગ લાગવાની ઘટનાઓમાં પણ મોટો વધારો થવાનું જોખમ રહેલું છે.
વર્ષ 2027માં અલ નીનોની આ સંભવિત અને શક્તિશાળી અસરને પગલે દુનિયાના અનેક દેશો માટે હવામાનની પરિસ્થિતિ અત્યંત પડકારજનક બની રહેવાની છે. જ્યારે સમુદ્રનું તાપમાન આટલી હદે વધે છે, ત્યારે તે વાતાવરણમાં વધારાની ગરમી છોડે છે, જેના પરિણામે વૈશ્વિક તાપમાનમાં સીધો ઉછાળો આવે છે. ખેતીવાડી, પીવાના પાણીના સ્ત્રોત, વીજળીની માંગ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય પર આની સીધી અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને ગરમી સંબંધિત બીમારીઓ અને હીટવેવનું જોખમ વધવાથી લોકોએ અત્યારથી જ સાવચેત રહેવાની જરૂર છે. આગામી સમયમાં તાપમાન, વરસાદની પેટર્ન અને ગરમીના બદલાતા વલણ પર વિશ્વભરના હવામાન નિષ્ણાતો સતત બાજ નજર રાખી રહ્યા છે, જેથી સંભવિત કુદરતી આફતો સામે સમયસર આગોતરું આયોજન કરી શકાય.
