ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા દેશમાં નાણાં મોકલવા અને રોકડ રકમ મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને સુલભ બનાવવા માટે ‘ઘરેલુ મની ટ્રાન્સફર નિર્દેશ, 2026’ જારી કરવામાં આવ્યા છે. આ નવા નિયમો ખાસ કરીને એવા લાખો નાગરિકો અને શ્રમિકો માટે અત્યંત રાહતરૂપ સાબિત થશે, જેમની પાસે બેંક ખાતા નથી અથવા જેમના માટે પરંપરાગત બેંકિંગ સુવિધાઓ સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી. સામાન્ય રીતે વતનની બહાર અન્ય શહેરોમાં રોજીરોટી માટે કામ કરતા મજૂરોને પોતાના પરિવાર સુધી પૈસા મોકલવામાં પડતી મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને આરબીઆઈએ આ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે અને નવા નિયમોનો અમલ શરૂ કરી દીધો છે.
નવા નિર્દેશો અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિનું બેંકમાં ખાતું ન હોય તો પણ તે નેશનલ ઈલેક્ટ્રોનિક ફંડ્સ ટ્રાન્સફર (NEFT) પદ્ધતિ દ્વારા અન્ય વ્યક્તિના ખાતામાં નાણાં મોકલી શકે છે તેમજ રોકડ રકમ મેળવી પણ શકે છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ કોઈપણ નાગરિક સીધી બેંક શાખામાંથી મહત્તમ 50,000 રૂપિયા સુધીની રકમ અન્ય બેંક ખાતામાં મોકલાવી શકવાની સગવડ મેળવી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં સુરક્ષા અને પારદર્શિતા જાળવવા માટે નાણાં મોકલનારે બેંકને રકમ મેળવનાર વ્યક્તિનું નામ અને સાચું સરનામું આપવું અનિવાર્ય છે, અને સંબંધિત બેંકોએ આ વિગતો પોતાના રેકોર્ડમાં સાચવીને રાખવાની રહેશે.
પરંપરાગત બેંક શાખાઓ ઉપરાંત, આજના ડિજિટલ અને અર્ધ-શહેરી માળખાને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય વૈકલ્પિક માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવાની પણ છૂટ આપવામાં આવી છે. જે લોકો પાસે બેંક ખાતું નથી તેઓ બેંક મિત્ર તરીકે ઓળખાતા બિઝનેસ કોરસપોન્ડન્ટ્સ (BC), એટીએમ (ATM) અથવા સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલા અન્ય પેમેન્ટ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરીને નાણાં મોકલી શકે છે. આ માધ્યમો દ્વારા સામાન્ય રીતે 5,000 રૂપિયાથી લઈને 25,000 રૂપિયા સુધીની રકમ અન્ય ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. તેવી જ રીતે, જે નાગરિકો પાસે બેંક ખાતું નથી તેઓ અન્ય દ્વારા મોકલવામાં આવેલી રકમ ATM, બેંક મિત્ર કે અન્ય મંજૂર પેમેન્ટ માધ્યમોની મદદથી રોકડ સ્વરૂપે પ્રાપ્ત પણ કરી શકે છે.
મર્યાદાઓની વાત કરીએ તો, NEFT મારફત નાણાં મેળવનાર કે મોકલનાર માટે ચોક્કસ ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. નિયમ મુજબ વ્યક્તિ એક વખતમાં મહત્તમ 10,000 રૂપિયા સુધીની રોકડ મેળવી શકે છે, જ્યારે એક મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન કુલ 25,000 રૂપિયા સુધીની રકમનું મની ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. જો કે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં નાણાં મોકલવા અને પ્રાપ્ત કરવાની વર્તમાન માળખાકીય મર્યાદાઓમાં કોઈ મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ વંચિત વર્ગ સુધી બેંકિંગ સેવાઓ પહોંચાડવા માટે આ પ્રક્રિયાને વધુ વ્યાપક બનાવવામાં આવી છે. આરબીઆઈના આ પગલાથી દેશના અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં કામ કરતા શ્રમિકો, દૈનિક વેતન મેળવનારા કામદારો અને બેંકિંગ પહોંચથી દૂર રહેતા નાગરિકોને મોટો આર્થિક ટેકો મળશે. ખાતા વગર પણ માત્ર ઓળખ અને ચોક્કસ વિગતોના આધારે મની ટ્રાન્સફર થઈ શકવાથી નાણાકીય લેણદેણ વધુ સરળ બનશે અને ગ્રાહકોને ડિજિટલ તેમજ અર્ધ-ડિજિટલ બેંકિંગનો લાભ મળતો થશે.
RBI New Rules, Domestic Money Transfer, NEFT Without Bank Account, Banking News India, Financial Inclusion