મોબાઈલ ફોન ધારકો માટે અનિચ્છનીય સ્પામ કોલ અને મેસેજ એક મોટી સમસ્યા બની ગયા છે, જેના પર નિયંત્રણ લાવવા માટે ટેલિકોમ નિયમનકારી તંત્ર દ્વારા અત્યંત કડક પગલાં ભરવામાં આવ્યા છે. જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર 2026 ના ત્રણ મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન સ્પામ કોલ અને મેસેજ મોકલનારા તત્વો સામે મોટી ઝુંબેશ ચલાવીને 1.24 લાખથી વધુ મોબાઈલ નંબરો અને ટેલિકોમ સેવાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ કાર્યવાહીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાન્ય મોબાઈલ ગ્રાહકોને વારંવાર આવતા બિનજરૂરી કોલ્સ અને છેતરપિંડીભર્યા મેસેજથી સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે. આ ઝુંબેશ અંતર્ગત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારી 374 સંસ્થાઓને પણ એક વર્ષના સમયગાળા માટે બ્લેકલિસ્ટ કરી દેવામાં આવી છે, જેના કારણે આ સંસ્થાઓ આગામી એક વર્ષ સુધી કોઈપણ નવી ટેલિકોમ સેવા મેળવી શકશે નહીં.
આ કડક કાર્યવાહીમાં નિયમોના ઉલ્લંઘનની ગંભીરતા મુજબ અલગ-અલગ સ્તરે દંડાત્મક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જે ટેલિકોમ કનેક્શન ધારકોએ પ્રથમ વખત નિયમોનો ભંગ કર્યો હતો, તેવા 1,10,325 કનેક્શનની કોલ અને મેસેજની સુવિધા પંદર દિવસ માટે બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, ચેતવણી છતાં વારંવાર નિયમો તોડનારા 13,777 કનેક્શનને એક વર્ષના લાંબા ગાળા માટે બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. આ ઉપરાંત, અનિચ્છનીય પ્રમોશનલ કે શંકાસ્પદ મેસેજ મોકલવા માટે વપરાતા 3,725 એસએમએસ હેડર પણ બ્લોક કરી દેવામાં આવ્યા છે, જેથી આવા સ્ત્રોતોમાંથી ગ્રાહકોને સંદેશા મોકલવાનું સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાય.
ગ્રાહકોની જાગૃતિ અને ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીની અસરકારકતા પણ આ સમયગાળા દરમિયાન સ્પષ્ટપણે જોવા મળી છે. ત્રણ મહિનાના આ ગાળામાં સ્પામ કોલ અને મેસેજ અંગે કુલ 15.29 લાખ જેટલી ફરિયાદો પ્રાપ્ત થઈ હતી. આ ફરિયાદોની ઝીણવટભરી તપાસ કર્યા બાદ તેમાંથી 7.23 લાખ ફરિયાદો કાર્યવાહી કરવા યોગ્ય જણાતા તેના પર નક્કર પગલાં લેવાયા હતા. નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે કુલ નોંધાયેલી ફરિયાદોમાંથી 92.9 ટકા ફરિયાદો ગ્રાહકો દ્વારા સીધી જ ‘ડુ નોટ ડિસ્ટર્બ’ (DND) મોબાઈલ એપ્લિકેશનના માધ્યમથી કરવામાં આવી હતી, જે દર્શાવે છે કે ગ્રાહકો હવે પોતાના અધિકારો પ્રત્યે વધુ સજાગ બન્યા છે.
સ્પામ નેટવર્કને પકડી પાડવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજીનો પણ વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ટેલિકોમ કંપનીઓએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સિસ્ટમની મદદથી અંદાજે 19.9 અબજ જેટલા શંકાસ્પદ કોલ અને મેસેજની ઓળખ કરી હતી. ટેકનોલોજી આધારિત આ ફિલ્ટરિંગ પ્રક્રિયાને કારણે લાખો ગ્રાહકો સુધી પહોંચતા પહેલા જ શંકાસ્પદ સંદેશાઓને રોકવામાં સફળતા મળી છે. આ સાથે જ, ગ્રાહક ઓળખ એટલે કે કેવાયસી (KYC) ચકાસણીના નિયમોમાં નિષ્ફળ ગયેલા 9,977 મોબાઈલ કનેક્શન પણ તાત્કાલિક અસરથી બંધ કરી દેવામાં આવ્યા છે, જેથી નકલી દસ્તાવેજોના આધારે ચાલતી ગેરકાયદેસર ટેલિકોમ પ્રવૃત્તિઓને ડામી શકાય.
ગ્રાહકો જ્યારે ફોન ઉપાડે તે પહેલાં જ તેમને ખ્યાલ આવી જાય કે કોલ કયા હેતુસર કરવામાં આવ્યો છે, તે માટે નવી અને સ્પષ્ટ નંબર સીરીઝ પણ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થા મુજબ, કોઈપણ પ્રકારના પ્રમોશનલ કોલ માટે ‘140’ સીરીઝ નક્કી કરવામાં આવી છે. તેવી જ રીતે, બેંકિંગ, વીમા અને સરકારી સેવાઓ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ કોલ્સ માટે ‘1600’ સીરીઝ ફાળવવામાં આવી છે, જેથી નાણાકીય છેતરપિંડી અટકાવી શકાય. જ્યારે ડિલિવરી અને અન્ય આવશ્યક સેવાઓના કોલ્સ માટે ‘1601’ સીરીઝ રાખવામાં આવી છે. આ વર્ગીકરણથી સામાન્ય નાગરિકો માટે જરૂરી કોલ અને બિનજરૂરી જાહેરાતના કોલ વચ્ચે ભેદ પારખવો અત્યંત સરળ બની ગયો છે.
આ તમામ સુધારાત્મક પગલાંની સાથે સાથે DND રજિસ્ટ્રીમાં જોડાનારા ગ્રાહકોની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 ના અંત સુધીના આંકડાઓ મુજબ, દેશના કુલ મોબાઈલ ગ્રાહકોમાંથી 16.64 ટકા ગ્રાહકોએ DND રજિસ્ટ્રીમાં પોતાની પસંદગી નોંધાવી દીધી છે. ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં પારદર્શિતા લાવવા અને ગ્રાહકોની પ્રાઈવસી જાળવવા માટે લેવાયેલા આ કડક પગલાંથી આગામી સમયમાં સ્પામ કોલ્સના દૂષણમાં મોટો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવી રહી છે.
