ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરી કરતા લાખો લોકો માટે RAC ટિકિટની વ્યવસ્થાને લઈને મહત્ત્વપૂર્ણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. વર્ષોથી ચાલી આવતી RAC (Reservation Against Cancellation) વ્યવસ્થાને બંધ કરવા અથવા તેમાં મોટા ફેરફાર કરવા અંગે રેલવે વિચારણા કરી રહ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ એક જ બર્થ પર બે મુસાફરોને મુસાફરી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને બંને પાસેથી સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવામાં આવે છે. જોકે, રાત્રિની મુસાફરી દરમિયાન એક જ બર્થ બે અજાણ્યા મુસાફરો વચ્ચે વહેંચાતી હોવાથી આરામ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. મુસાફરોની સુવિધા અને ભાડાની યોગ્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને હવે આ જૂની વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે.
અહેવાલો અનુસાર, રેલવે RACની સુવિધા નાબૂદ કરવાના વિકલ્પ પર પણ વિચાર કરી રહ્યું છે. એક રેલવે અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે મુસાફરને સૂવા માટે સંપૂર્ણ બર્થ મળતી ન હોય ત્યારે તેની પાસેથી સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવું કેટલું યોગ્ય છે તે અંગે વિચારવાની જરૂર છે. જોકે, RAC ટિકિટ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો કોઈ અંતિમ નિર્ણય હજુ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. આ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવામાં આવે તો મુસાફરો માટે કયો નવો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે અને ભાડાની ગણતરી કેવી રીતે થશે તે અંગે પણ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.
RACનું પૂરું નામ રિઝર્વેશન અગેઇન્સ્ટ કેન્સલેશન છે. જ્યારે ટ્રેનમાં કન્ફર્મ બર્થની ઉપલબ્ધતા પૂરી થઈ જાય છે ત્યારે વધારાના મુસાફરોને RAC ટિકિટ આપવામાં આવે છે. આ ટિકિટ ધરાવતા મુસાફરોને ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવાની મંજૂરી મળે છે, પરંતુ શરૂઆતમાં તેમને સૂવા માટે સંપૂર્ણ બર્થ મળતી નથી. સામાન્ય રીતે એક સાઇડ લોઅર બર્થ બે RAC મુસાફરો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. બંને મુસાફરોને બેસવાની જગ્યા મળે છે. જો કોઈ મુસાફર પોતાની કન્ફર્મ ટિકિટ રદ કરે તો ખાલી થયેલી બર્થ RAC મુસાફરને ફાળવવામાં આવી શકે છે. આ રીતે મુસાફરની RAC ટિકિટ કન્ફર્મ થવાની પણ શક્યતા રહે છે.
આ વ્યવસ્થામાં સૌથી મોટી મુશ્કેલી રાત્રિના સમયે ઊભી થાય છે. એક જ બર્થ પર બે અજાણ્યા મુસાફરોને જગ્યા વહેંચવી પડતી હોવાથી આરામથી સૂવું મુશ્કેલ બને છે. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન આ અસુવિધા વધુ વધી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે એક જ બર્થ પર અલગ-અલગ લિંગના બે મુસાફરોને જગ્યા ફાળવવામાં આવે ત્યારે ગોપનીયતા અને સુરક્ષાને લગતી ચિંતાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ટિકિટ ચેકિંગ સ્ટાફ માટે પણ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
RAC ટિકિટના નિયમો અંગે અગાઉ સંસદીય સમિતિએ પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. 4 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ સંસદમાં રજૂ થયેલા અહેવાલમાં પબ્લિક એકાઉન્ટ્સ કમિટીએ સૂચન કર્યું હતું કે ચાર્ટ તૈયાર થયા બાદ પણ RACની સ્થિતિમાં રહેલા અને સંપૂર્ણ બર્થ ન મેળવી શકેલા મુસાફરોને ભાડામાં આંશિક રિફંડ આપવાની વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ. સમિતિના મતે, જ્યારે મુસાફરને સંપૂર્ણ બર્થ મળતી નથી ત્યારે તેની પાસેથી સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવાની વ્યવસ્થાની સમીક્ષા થવી જરૂરી છે. આ સૂચનથી RAC ટિકિટના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની ચર્ચાને વધુ મહત્ત્વ મળ્યું છે.
હાલમાં રેલવે RAC વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે બંધ કરશે કે પછી તેમાં ભાડા અને બર્થ ફાળવણીને લગતા ફેરફાર કરશે તે સ્પષ્ટ થયું નથી. જો રેલવે આ વ્યવસ્થામાં સુધારો કરશે તો લાંબી મુસાફરી કરતા મુસાફરોને વધુ આરામદાયક સુવિધા મળી શકે છે. જોકે, RACની વ્યવસ્થા બંધ કરવામાં આવે તો વેઇટિંગ લિસ્ટ અને ટિકિટની ઉપલબ્ધતા પર પણ તેની અસર પડી શકે છે. કારણ કે RAC દ્વારા હાલમાં વધુ મુસાફરોને ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવાની તક મળે છે.
દિવાળી અને છઠ જેવા તહેવારો દરમિયાન ટ્રેનોમાં ભારે ભીડ રહેતી હોય છે. આવા સમયે RAC ટિકિટ ઘણા મુસાફરો માટે મુસાફરીનો વિકલ્પ બની રહે છે. તેથી રેલવે માટે મુસાફરોને પૂરતી સુવિધા આપવા અને વધુમાં વધુ લોકોને મુસાફરીની તક પૂરી પાડવા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડકારજનક બની શકે છે. હવે રેલવે આ જૂની વ્યવસ્થામાં કેવો ફેરફાર કરે છે અને મુસાફરોને રાહત આપવા માટે કયો વિકલ્પ રજૂ કરે છે તેના પર લાખો મુસાફરોની નજર રહેશે.
