ફ્લાયદુબઈની ઘટના બાદ પાયલોટ તરીકે સ્મિત મચ્છરની બહાદુરી ઉપરાંત તેમની અટકે પણ દેશભરના લોકોમાં કુતૂહલ જગાડ્યું છે. ગુજરાત વિવિધ જ્ઞાતિઓનું ઘર છે જેમાંથી કેટલીક જ્ઞાતિઓ આશ્ચર્યજનક અટકો ધરાવે છે. ‘મચ્છર’ અટક મુખ્યત્વે બે સમુદાયોમાં જોવા મળે છે: લોહાણા અને નાગર બ્રાહ્મણ. લોહાણા સમુદાય એ મૂળ કચ્છ અને પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રદેશનો વેપારી સમુદાય છે; તેઓ ૧૯મી સદી દરમિયાન વેપારના હેતુથી મુંબઈમાં સ્થાયી થયા હતા. જોકે ‘મચ્છર’ અટક ગુજરાતી નાગર બ્રાહ્મણો સાથે પણ સામાન્ય રીતે જોડાયેલી છે. આ ઉપરાંત અન્ય ઘણી અનોખી અટકો જેમ કે માંકડ, હાથી, ઘોડા અને મંકોડી પણ આ પ્રતિષ્ઠિત અને અત્યંત સફળ નાગર સમુદાય સાથે જોડાયેલી છે.
સૌરાષ્ટ્રના નાગર બ્રાહ્મણ સમુદાયનો લેખન અને વિદ્યાભ્યાસ સાથે સમૃદ્ધ વારસો જોડાયેલો છે. નાગરોએ ગુજરાતી સાહિત્ય અને સ્વતંત્રતા ચળવળમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ પાડ્યો છે અને પરંપરાગત રીતે વહીવટી ભૂમિકાઓ તથા શૈક્ષણિક કાર્યો સાથે સંકળાયેલા રહ્યા છે. આમ જેમ કેપ્ટન સ્મિતની બહાદુરી જેમણે ૧૭૪ મુસાફરોના જીવ બચાવ્યા તે અસાધારણ છે, તેમ તેમની અટક પાછળની વાર્તા પણ એટલી જ રસપ્રદ છે.
‘મચ્છર’ અટકનો સાચો અર્થ શું છે?
આ ગુજરાતી અટક અંગેના ઐતિહાસિક તથ્યો અનુસાર ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધાંતો સામે આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે ગુજરાતી શબ્દ ‘મત્સર’—જેનો અર્થ ઈર્ષ્યા કે અદેખાઈ થાય છે—તેમાંથી ‘મચ્છર’ તરીકે વિકસી છે. એક સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે મચ્છરોના ઉપદ્રવવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારોને ઓળખના સાધન તરીકે આ અટક આપવામાં આવી હતી.
વધુમાં તેના વિવિધ અર્થોમાં, ‘મચ્છર’ શબ્દ ‘ઉત્સાહ’ અથવા ‘જુસ્સો’ પણ સૂચવી શકે છે. આ માટે ‘ભગવદ્ગોમંડળ કોશ’ના ખંડ ૭, પૃષ્ઠ ૬૮૭૩નો સંદર્ભ લઈ શકાય છે. આ ગુજરાતી ભાષાનો એક અધિકૃત જ્ઞાનકોશ છે.
કેપ્ટન સ્મિત મચ્છરે સાબિત કર્યું છે કે તેમની અટક ખૂબ જ અર્થપૂર્ણ છે અને તેમણે ખરેખર તેને સાર્થક કરી છે.
વડનગરના નાગરોની અટકો આટલી અનોખી કેમ છે?
ગુજરાતી નાગર બ્રાહ્મણો ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રના વડનગરના નાગરો વિશે એક રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમની અટકો ઘણી અનોખી અને વિશિષ્ટ હોય છે. મોટાભાગની બ્રાહ્મણ અટકો સાંભળવામાં ગંભીર કે ગરિમાપૂર્ણ લાગે છે જેમ કે નાગર, શર્મા, મિશ્રા, ત્રિપાઠી, ત્રિવેદી, ભટ્ટ, દવે, વ્યાસ, પંડ્યા વગેરે. જોકે નાગર અટકોની યાદી એકદમ અણધારી દિશામાં જાય છે. તમને હાથી, ઘોડા, મચ્છર, મંકડ, મંકૌડી કે જૂ જેવી અટકો ધરાવતા નાગરો જોવા મળી શકે છે. આમ નાગર બ્રાહ્મણ એવા કેપ્ટન સ્મિતની અટકે નાગર બ્રાહ્મણોની વૈવિદ્યતા ધરાવતી અટકો તરફ પણ લોકોનું ધ્યાન દોર્યું છે.
