2 ઓક્ટોબરે દેશમાં ‘No UPI Day’ મનાવવાનો વેપારી સંગઠનોનો નિર્ણય હવે પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો છે. નવી દિલ્હીમાં નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણ સાથે વેપારી સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓની બેઠક બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. વેપારીઓએ UPI પર લાગનારા પ્રસ્તાવિત મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે MDR અંગે પોતાની ચિંતાઓ અને માંગણીઓ સરકાર સમક્ષ રજૂ કરી હતી. સરકાર તરફથી તેમની માંગણીઓ અને ચિંતાઓ પર વિચાર કરવાની ખાતરી મળ્યા બાદ 2 ઓક્ટોબરનું પ્રસ્તાવિત આંદોલન પાછું ખેંચવામાં આવ્યું છે.
આ બેઠકમાં અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી આવેલા આશરે 20 વરિષ્ઠ વેપારી નેતાઓ સામેલ થયા હતા. પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ ચાંદની ચોકના સાંસદ અને વેપારી સંગઠનના રાષ્ટ્રીય મહામંત્રી પ્રવીણ ખંડેલવાલે કર્યું હતું. વેપારીઓએ ખાસ કરીને તહેવારોની સિઝનને ધ્યાનમાં રાખીને UPI પર લાગનારા પ્રસ્તાવિત ચાર્જને હાલ પૂરતો મુલતવી રાખવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે તહેવારો દરમિયાન બજારમાં ખરીદી અને ડિજિટલ પેમેન્ટનું પ્રમાણ વધે છે, તેથી આ સમયગાળામાં વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ ન મૂકવો જોઈએ.
વેપારી સંગઠનોએ સરકાર સમક્ષ UPI MDRની મર્યાદા અંગે પણ ફેરવિચારણા કરવાની માંગ કરી છે. હાલના પ્રસ્તાવિત માળખા હેઠળ મહિને UPI મારફતે ₹1 લાખથી વધુનું કલેક્શન કરતા પાત્ર વેપારીઓ પાસેથી ₹2,000થી વધુની ચોક્કસ UPI મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર 0.40 ટકા MDR વસૂલવાનો પ્રસ્તાવ છે. વેપારીઓએ આ ₹1 લાખની મર્યાદા વધારીને ₹5 લાખ કરવાની માંગ કરી છે, જેથી વધુ નાના અને મધ્યમ વેપારીઓને રાહત મળી શકે. આ ઉપરાંત વેપારીઓએ એક વેપારીથી બીજા વેપારી વચ્ચે થતા મર્ચન્ટ-ટુ-મર્ચન્ટ વ્યવહારોને MDRના દાયરામાંથી બહાર રાખવાની માંગ કરી છે. વેપારીઓનું કહેવું છે કે અલગ-અલગ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા વેપારીઓ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ હવે રોજિંદા વ્યવસાયનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે અને તેના પર વધારાનો ખર્ચ તેમના નફાના માર્જિનને અસર કરી શકે છે.
વેપારી સંગઠનોએ આ સમગ્ર મામલે સરકાર એક ખાસ સમિતિ બનાવે તેવી પણ માંગ કરી છે. આ સમિતિ વેપારીઓની મુશ્કેલીઓ અને UPI MDRની અસરનો અભ્યાસ કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને ઉકેલ સૂચવે તેવી માંગ કરવામાં આવી છે. બેઠક બાદ વેપારી સંગઠનોએ જણાવ્યું કે સરકાર તરફથી તેમની ચિંતાઓ પર વિચાર કરવાની ખાતરી મળતાં 2 ઓક્ટોબરના વિરોધ કાર્યક્રમને પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
જોકે, અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે ‘No UPI Day’ પાછો ખેંચાયો હોવાનો અર્થ એ નથી કે UPI પર પ્રસ્તાવિત MDR ચાર્જ પણ રદ થઈ ગયો છે. હાલની વ્યવસ્થા મુજબ 15 ઓક્ટોબર 2026થી પાત્ર મર્ચન્ટ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.40 ટકા MDR લાગુ થવાનો પ્રસ્તાવ છે. ₹2,000 સુધીના મર્ચન્ટ પેમેન્ટ આ ચાર્જના દાયરામાં નથી. સામાન્ય વ્યક્તિથી વ્યક્તિ વચ્ચે થતા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ આ ચાર્જ લાગુ પડતો નથી.
પ્રસ્તાવિત નિયમોમાં MDRની મહત્તમ મર્યાદા પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. ₹75,000 અથવા તેનાથી વધુની પાત્ર UPI મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર 0.40 ટકા પ્રમાણે ગણતરી કરતાં ચાર્જ ₹300 થાય છે, તેથી તેનાથી ઉપરની રકમના વ્યવહારમાં પણ મહત્તમ MDR ₹300 સુધી રહેશે. એટલે કે ₹1 લાખની પેમેન્ટ પર પણ 0.40 ટકા પ્રમાણે ₹400 નહીં, પરંતુ મહત્તમ ₹300 MDR લાગુ થશે. નાના વેપારીઓ માટે પણ અલગ જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. UPI મારફતે દર મહિને ₹1 લાખ સુધીનું કલેક્શન કરતા પાત્ર નાના વેપારીઓને આ MDRમાંથી છૂટ આપવામાં આવી છે. એટલે કે માત્ર કોઈ એક ટ્રાન્ઝેક્શન ₹2,000થી વધુ હોવાના કારણે દરેક નાના વેપારી પાસેથી MDR વસૂલાશે એવું નથી. વેપારીની કેટેગરી અને માસિક UPI કલેક્શન પણ મહત્વનું રહેશે.
કેટલાક ચોક્કસ ક્ષેત્રો માટે MDRની જગ્યાએ ફ્લેટ ચાર્જની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. પેટ્રોલ, રેલવે, બિલ પેમેન્ટ, ટેલિકોમ, ઇન્શ્યોરન્સ અને શિક્ષણ જેવી કેટેગરીમાં ₹2,000થી વધુની પાત્ર પેમેન્ટ માટે 0.40 ટકાની જગ્યાએ ₹5નો ફ્લેટ ચાર્જ રાખવામાં આવ્યો છે. વેપારીઓ UPI ચાર્જનો વિરોધ કેમ કરી રહ્યા છે તે પાછળ પણ કેટલાક કારણો છે. રિટેલ વેપારીઓ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટરો ઘણી વખત ઓછા નફાના માર્જિન પર કામ કરતા હોય છે. તેમના મતે ડિજિટલ પેમેન્ટનો વધતો ઉપયોગ વેપારને સરળ અને પારદર્શક બનાવે છે, પરંતુ તેના બદલામાં વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ મૂકવામાં આવે તો તેમના વ્યવસાયના ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.
વેપારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે UPIના કારણે દેશમાં રોકડ પરની નિર્ભરતા ઘટી છે અને ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. તેથી વેપારીઓ પાસેથી MDR વસૂલવા કરતાં સિસ્ટમના ખર્ચ અને આવક અંગે સરકાર તથા પેમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે મળીને લાંબા ગાળાનો ઉકેલ શોધવો જોઈએ. બીજી તરફ પ્રસ્તાવિત MDRને UPIના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ખર્ચને ટેકો આપવા માટેનું માળખું તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ મુદ્દે અગાઉ 2 ઓક્ટોબરે ‘No UPI Day’ મનાવવાની વાત સામે આવી હતી અને વેપારીઓ તે દિવસે UPI પેમેન્ટ સ્વીકારશે નહીં તેવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. જોકે હવે નાણાંમંત્રી સાથેની બેઠક બાદ આ કાર્યક્રમ પાછો ખેંચવામાં આવ્યો છે. એટલે 2 ઓક્ટોબરે ગ્રાહકો માટે UPI પેમેન્ટ સામાન્ય રીતે ચાલુ રહેશે અને ‘No UPI Day’ના કારણે UPI બંધ રહેવાનો પ્રશ્ન નથી.
હાલ વેપારીઓની મુખ્ય માંગ 15 ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારા પ્રસ્તાવિત MDRને તહેવારોની સિઝન દરમિયાન મુલતવી રાખવાની, ₹1 લાખની મર્યાદા વધારીને ₹5 લાખ કરવાની, મર્ચન્ટ-ટુ-મર્ચન્ટ વ્યવહારોને ચાર્જમાંથી બહાર રાખવાની અને વેપારીઓની સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ખાસ સમિતિ બનાવવાની છે. સરકાર તરફથી આ માંગણીઓ પર વિચાર કરવાની ખાતરી મળ્યા બાદ વેપારીઓએ વિરોધનો માર્ગ હાલ પૂરતો પાછો ખેંચ્યો છે. જોકે MDR અંગે અંતિમ ફેરફાર થયો છે કે નહીં તે સરકારના આગામી નિર્ણય બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
UPI, UPI MDR, No UPI Day, Merchant Discount Rate, Digital Payment
