રશિયા અને NATO વચ્ચે વધતા તણાવ વચ્ચે રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને કાલિનિનગ્રાદને લઈને પશ્ચિમી દેશોને ગંભીર ચેતવણી આપી છે. મોસ્કોમાં વાલદાઈ ફોરમ દરમિયાન પુતિને કહ્યું કે જો રશિયાના કોઈપણ વિસ્તાર, ખાસ કરીને કાલિનિનગ્રાદ પર સીધો હુમલો થાય છે, તો રશિયા પોતાના પાસે રહેલા તમામ હથિયારોનો ઉપયોગ કરવાનો વિકલ્પ ખુલ્લો રાખશે. તેમાં પરમાણુ હથિયારો પણ સામેલ હોઈ શકે છે. પુતિને કહ્યું કે રશિયા કોઈ યુરોપિયન દેશ પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવી રહ્યું નથી અને તે શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ ઇચ્છે છે. પરંતુ જો રશિયન વિસ્તારને સીધો ખતરો ઊભો કરવામાં આવશે તો મોસ્કો તેનો જવાબ આપશે. તેમણે ખાસ કરીને કાલિનિનગ્રાદને લઈને કોઈપણ પ્રકારની નાકાબંધી અથવા સીધા હુમલાને ગંભીર સ્થિતિ ગણાવી છે.
કાલિનિનગ્રાદ રશિયાનો મુખ્ય ભૂમિથી અલગ પડેલો વિસ્તાર છે. તે બાલ્ટિક સમુદ્રના કિનારે પોલેન્ડ અને લિથુઆનિયા વચ્ચે આવેલો છે. એટલે કાલિનિનગ્રાદનો રશિયાના મુખ્ય ભૂમિ સાથે સીધો જમીન માર્ગ નથી અને તેની આસપાસના બંને દેશો NATOના સભ્ય છે. આ ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે આ વિસ્તાર રશિયા અને NATO વચ્ચેના તણાવમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી 1945થી કાલિનિનગ્રાદ પર સોવિયત સંઘ અને ત્યારબાદ રશિયાનું નિયંત્રણ છે. બાલ્ટિક સમુદ્રમાં રશિયાની સૈન્ય હાજરી માટે આ વિસ્તાર મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. અહીં રશિયાનું બાલ્ટિક ફ્લીટ તૈનાત છે અને આધુનિક મિસાઇલ તથા અન્ય સૈન્ય વ્યવસ્થા પણ છે. કાલિનિનગ્રાદમાં પરમાણુ હથિયારો લઈ જવામાં સક્ષમ ઇસ્કાન્દર મિસાઇલ સિસ્ટમ પણ તૈનાત હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રશિયા માટે કાલિનિનગ્રાદનું મહત્વ માત્ર સૈન્ય દૃષ્ટિએ જ નથી. બાલ્ટિક સમુદ્રમાં રશિયાની સ્થિતિ મજબૂત રાખવામાં પણ આ વિસ્તાર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પોલેન્ડ અને લિથુઆનિયા વચ્ચે આવેલા આ પ્રદેશથી બાલ્ટિક ક્ષેત્રમાં સૈન્ય ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવી સરળ બને છે. આ કારણે રશિયા કાલિનિનગ્રાદને પોતાની પશ્ચિમી સુરક્ષા વ્યવસ્થાના મહત્વના ભાગ તરીકે જુએ છે. પુતિનની તાજેતરની ચેતવણી અગાઉ મોકલવામાં આવેલા રશિયન રાજદ્વારી સંદેશ બાદ આવી છે. રશિયાએ NATOના સભ્ય દેશોને મોકલેલા સંદેશમાં દાવો કર્યો હતો કે તેને એવી માહિતી મળી છે કે કાલિનિનગ્રાદને હવાઈ અને નૌકાદળની નાકાબંધી દ્વારા રશિયાથી અલગ કરવાની તૈયારી થઈ રહી છે. રશિયાએ આવી કોઈ કાર્યવાહી થાય તો પોતાના હથિયારોના ઉપયોગની ચેતવણી આપી હતી.
રશિયાએ યુરોપના કેટલાક દેશો પર પણ તણાવ વધારવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. મોસ્કોનું કહેવું છે કે પશ્ચિમી દેશોમાં આગામી વર્ષોમાં રશિયા સાથે સંભવિત યુદ્ધ માટે તૈયારી અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. પુતિને બાલ્ટિક સમુદ્રમાં સૈન્ય કવાયત અને રશિયન જહાજોને લઈને ઊભી થયેલી સ્થિતિનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. પુતિનના મતે રશિયા અને NATO વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ થયો તો પરિસ્થિતિ ખૂબ ગંભીર બની શકે છે. તેમણે કહ્યું કે રશિયા જાણે છે કે NATOની કુલ સૈન્ય ક્ષમતા તેના કરતાં ઘણી મોટી છે, પરંતુ રશિયા પાસે એવા વ્યૂહાત્મક હથિયારો છે જેને તે પોતાની શક્તિ માને છે. આ સંદર્ભમાં તેમણે રશિયાની પરમાણુ ક્ષમતાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. બીજી તરફ NATOએ રશિયાની આ ચેતવણીને નકારી છે. NATOનું કહેવું છે કે તે રક્ષણાત્મક ગઠબંધન છે અને કાલિનિનગ્રાદને નિશાન બનાવવાની કોઈ યોજના નથી. NATOના મહાસચિવ માર્ક રુટેએ રશિયાને પરમાણુ ધમકીઓ બંધ કરવાની અપીલ કરી છે. તેમણે કહ્યું કે આવી ધમકીઓ મદદરૂપ નથી અને તણાવ ઘટાડવાને બદલે સ્થિતિને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.
NATO તરફથી એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ગઠબંધનની સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓનો હેતુ રશિયાના વિસ્તાર પર હુમલો કરવાનો નથી. બાલ્ટિક ક્ષેત્રમાં NATOની વધતી સૈન્ય ગતિવિધિઓને રશિયા પોતાની સુરક્ષા માટે ખતરો ગણાવી રહ્યું છે, જ્યારે NATO તેને પોતાના સભ્ય દેશોની રક્ષા સાથે જોડે છે. આ બંને પક્ષોની અલગ-અલગ સ્થિતિને કારણે કાલિનિનગ્રાદનો મુદ્દો વધુ સંવેદનશીલ બની રહ્યો છે. આ વિવાદ એવા સમયે વધી રહ્યો છે જ્યારે યુક્રેન યુદ્ધને ચાર વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો છે અને રશિયા તથા યુરોપીયન દેશો વચ્ચે તણાવ સતત યથાવત છે. બાલ્ટિક વિસ્તારમાં સૈન્ય કવાયત, હવાઈ ક્ષેત્રને લઈને વિવાદ અને રશિયા સામે સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાની NATOની કામગીરીને કારણે બંને પક્ષો વચ્ચે અવિશ્વાસ વધ્યો છે.
કાલિનિનગ્રાદની સ્થિતિ ખાસ છે કારણ કે તે રશિયાનો ભાગ હોવા છતાં રશિયાના મુખ્ય ભૂમિથી અલગ છે અને NATOના બે સભ્ય દેશો વચ્ચે આવેલો છે. જો કાલિનિનગ્રાદને જમીન, હવા અથવા સમુદ્ર મારફતે અલગ પાડવાનો પ્રયાસ થાય તો તે રશિયા અને NATO વચ્ચે સીધા સૈન્ય તણાવનું કારણ બની શકે છે. આ જ કારણ છે કે મોસ્કો આ વિસ્તારને લઈને વારંવાર કડક ચેતવણીઓ આપતું રહ્યું છે. હાલમાં NATO દ્વારા કાલિનિનગ્રાદની નાકાબંધી કરવાની કોઈ જાહેર યોજના હોવાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો નથી. રશિયાનો દાવો છે કે તેને આવી સંભવિત કાર્યવાહી અંગે માહિતી મળી છે, જ્યારે NATOએ કાલિનિનગ્રાદને નિશાન બનાવવાનો ઇનકાર કર્યો છે. એટલે નાકાબંધી અંગેનો રશિયન દાવો અને NATOની સ્થિતિ બંને અલગ છે.
પુતિનની તાજેતરની ચેતવણીનું સૌથી ગંભીર પાસું એ છે કે તેમણે કાલિનિનગ્રાદ પર સીધો હુમલો થાય તો રશિયાના તમામ ઉપલબ્ધ હથિયારોના ઉપયોગની વાત કરી છે. પરમાણુ હથિયારોનો સંદર્ભ આવવાને કારણે આ નિવેદનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીરતાથી જોવામાં આવી રહ્યું છે. બીજી તરફ NATOએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે રક્ષણાત્મક ગઠબંધન છે અને રશિયા સાથે સીધો યુદ્ધ શરૂ કરવાની કોઈ યોજના નથી. આ રીતે કાલિનિનગ્રાદને લઈને રશિયા અને NATO વચ્ચેનો વિવાદ હાલ રાજદ્વારી ચેતવણીઓ અને સૈન્ય દાવાઓ સુધી સીમિત છે, પરંતુ પરમાણુ હથિયારોના ઉલ્લેખે સમગ્ર મામલાની ગંભીરતા વધારી દીધી છે. આવનારા સમયમાં બાલ્ટિક વિસ્તારમાં બંને પક્ષોની સૈન્ય ગતિવિધિઓ અને રાજદ્વારી નિવેદનો પર ખાસ નજર રહેશે.
Vladimir Putin, NATO, Kaliningrad, Russia, Nuclear Weapons
