દેશની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને પાવરફુલ સરકારી નોકરીઓમાં IAS અને IPSની ગણતરી થાય છે. લાખો યુવાનો દર વર્ષે આ પરીક્ષાની તૈયારી કરે છે અને થોડા જ ઉમેદવારો આ સેવાઓમાં સ્થાન મેળવી શકે છે. એક વખત IAS કે IPS બન્યા પછી સત્તા, પ્રતિષ્ઠા, સરકારી સુવિધાઓ અને સમાજમાં મળતું માન-સન્માન તેમને લાંબી કારકિર્દી માટે પ્રેરિત કરે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી કેટલાક યુવા અધિકારીઓ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપીને નવી દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે. તેના કારણે સવાલ ઊભો થયો છે કે શું નવી પેઢીના અધિકારીઓ માટે સરકારી સેવા પહેલાની જેમ આકર્ષક રહી નથી?
આ ચર્ચાને વધુ વેગ ઉત્તર પ્રદેશ કેડરના 2013 બેચના IAS અધિકારી દિવ્યા મિત્તલના રાજીનામાથી મળ્યો છે. તેમણે 30 ઓગસ્ટે પોતાની સરકારી સેવા છોડી દીધી છે. દિવ્યા મિત્તલ પોતાના વહીવટી કામ અને કેટલાક લોકહિતના પ્રયાસોને કારણે જાણીતા રહ્યા છે. તેમની કારકિર્દી પણ ખૂબ રસપ્રદ રહી છે. IIT દિલ્હી અને IIM બેંગલોરમાંથી અભ્યાસ કર્યા બાદ તેમણે વિદેશમાં મળતી સારી નોકરી છોડીને સિવિલ સર્વિસ પસંદ કરી હતી. લગભગ 13 વર્ષ સુધી સેવા આપ્યા બાદ હવે તેમણે આ કારકિર્દીને અલવિદા કહી છે. દિવ્યા મિત્તલનું નામ ખાસ કરીને મિર્ઝાપુરના લહુરિયાદહ ગામ સાથે જોડાયેલા કામને કારણે ચર્ચામાં આવ્યું હતું. અહીં લાંબા સમય બાદ ઘરો સુધી નળ મારફતે પાણી પહોંચાડવાના પ્રયાસો માટે તેમની પ્રશંસા થઈ હતી. લોકો સાથે સીધો સંપર્ક અને સ્થાનિક સ્તરે સમસ્યાઓ ઉકેલવાના તેમના પ્રયાસોને કારણે તેઓ સોશિયલ મીડિયા પર પણ જાણીતા બન્યા હતા. આવી અધિકારી હવે સ્વેચ્છાએ સરકારી નોકરી છોડી દે તે બાબત સ્વાભાવિક રીતે જ ચર્ચાનો વિષય બની છે.
પરંતુ દિવ્યા મિત્તલ એકમાત્ર કિસ્સો નથી. છેલ્લા આશરે 14 મહિનામાં 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના અનેક IPS અધિકારીઓએ પણ પોતાની સરકારી સેવા છોડી છે. આ યાદીમાં બિહારના નુરુલ હોદા અને કામ્યા મિશ્રા, ઓડિશાના જગમોહન મીણા, મધ્ય પ્રદેશના અભિષેક તિવારી, આંધ્ર પ્રદેશના સિદ્ધાર્થ કૌશલ અને ઉત્તરાખંડના લોકેશ્વર સિંહ જેવા અધિકારીઓના નામ ચર્ચામાં આવ્યા છે. આ અધિકારીઓના રાજીનામા પાછળના કારણો એકસરખા નથી. કોઈ અધિકારી રાજકારણ તરફ આગળ વધવા માગે છે, તો કોઈ પ્રાઇવેટ સેક્ટરમાં મોટી તક જોઈ રહ્યો છે. કેટલાક અધિકારીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ તરફ વળ્યા છે, જ્યારે કેટલાક પોતાના અંગત રસ અને નવા ક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવવા માગે છે. એટલે આ તમામ કિસ્સાઓને એક જ કારણ સાથે જોડવા કરતાં દરેક અધિકારીની પરિસ્થિતિ અલગ રીતે સમજવી જરૂરી છે.
બિહારના કિસ્સાઓ આ ચર્ચામાં ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. અહીં IPS અધિકારી કામ્યા મિશ્રાએ રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમના નિર્ણયને રાજકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવાની સંભાવના સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે સરકારી સેવામાંથી બહાર આવ્યા બાદ રાજકારણમાં નવી ભૂમિકા ભજવવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ હતી. બીજી તરફ નુરુલ હોદાના રાજીનામાને અલગ પ્રકારના વૈચારિક અને રાજકીય વલણ સાથે જોડીને જોવામાં આવ્યું. વક્ફ બોર્ડ સંબંધિત કાયદાકીય મુદ્દા અંગે તેમણે પોતાનું વલણ વ્યક્ત કર્યું હતું અને ત્યારબાદ તેમની સરકારી સેવા છોડવાની બાબત ચર્ચામાં આવી હતી. આ પ્રકારના કિસ્સાઓ બતાવે છે કે કેટલાક અધિકારીઓ માત્ર નોકરી કરતાં આગળ જઈને જાહેર જીવનમાં પોતાની ભૂમિકા અંગે પણ વિચાર કરી રહ્યા છે.
ઓડિશામાં ભુવનેશ્વરમાં DCP તરીકે કામ કરતા 37 વર્ષના IPS અધિકારી જગમોહન મીણાના રાજીનામાએ પણ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. યુવાન વયે મહત્વપૂર્ણ પોલીસ પદ પર હોવા છતાં સેવા છોડવાનો નિર્ણય એ વાત તરફ ઈશારો કરે છે કે માત્ર પદ અને સત્તા દરેક વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી રોકી શકે એવું જરૂરી નથી. કેટલાક અધિકારીઓ માટે પ્રાઇવેટ સેક્ટર વધુ આકર્ષક બની રહ્યું છે. મધ્ય પ્રદેશના અભિષેક તિવારીનું નામ સાયબર સિક્યોરિટી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયું. આંધ્ર પ્રદેશના સિદ્ધાર્થ કૌશલ કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં ગયા હોવાની ચર્ચા થઈ. ઉત્તરાખંડના લોકેશ્વર સિંહે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા સાથે જોડાવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.
આ કિસ્સાઓમાં એક સામાન્ય બાબત જોવા મળે છે. યુવા અધિકારીઓ પાસે હવે સરકારી સેવાની બહાર પણ અનેક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. ખાસ કરીને ટેક્નોલોજી, સાયબર સિક્યોરિટી, મેનેજમેન્ટ, કન્સલ્ટિંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં તેમની કુશળતાની સારી માંગ છે. સરકારી સેવામાં મળતી પ્રતિષ્ઠા પોતાની જગ્યાએ છે, પરંતુ પ્રાઇવેટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રમાં આર્થિક લાભ, કામ કરવાની સ્વતંત્રતા અને કારકિર્દીના નવા વિકલ્પો પણ કેટલાક અધિકારીઓને આકર્ષી શકે છે. ખાસ કરીને IRS જેવી સેવાઓમાં પ્રાઇવેટ સેક્ટરનો આકર્ષણ વધુ જોવા મળે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ 2014થી 2024 વચ્ચે 853 IRS અધિકારીઓએ રાજીનામું આપ્યું અથવા VRS લીધો હતો. તેનું એક કારણ એ પણ માનવામાં આવે છે કે ટેક્સ, ફાઇનાન્સ અને સંબંધિત ક્ષેત્રના અનુભવી અધિકારીઓને પ્રાઇવેટ કંપનીઓમાં સરકારી નોકરી કરતાં અનેકગણું વધુ પેકેજ મળવાની શક્યતા રહે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સમજવી જરૂરી છે. થોડા યુવા અધિકારીઓના રાજીનામાને આધારે એવું માનવું યોગ્ય નથી કે IAS અને IPSમાંથી મોટા પાયે અધિકારીઓ બહાર નીકળી રહ્યા છે. સોશિયલ મીડિયા પર ઘણી વખત આ પ્રકારના દાવાઓ ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં ફેલાય છે, પરંતુ સત્તાવાર અને સંસદીય આંકડાઓ અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. છેલ્લા લગભગ ત્રણ દાયકાના આંકડા જોવામાં આવે તો IAS, IPS અને IFS જેવી ત્રણેય અખિલ ભારતીય સેવાઓને મળીને રાજીનામું કે VRS લેનારા અધિકારીઓની સંખ્યા કુલ અધિકારીઓની સરખામણીમાં 1 ટકાથી પણ ઓછી છે. એટલે IAS અને IPSમાં સામૂહિક રીતે રાજીનામાની કોઈ મોટી લહેર ચાલી રહી છે એવું કહેવું યોગ્ય નહીં બને.
હા, કેટલાક હાઈ-પ્રોફાઈલ કિસ્સાઓ એક પછી એક સામે આવતા હોવાથી ચર્ચા ચોક્કસ વધી છે. ખાસ કરીને યુવાન અને સારા રેકોર્ડ ધરાવતા અધિકારીઓ જ્યારે સેવા છોડે ત્યારે લોકોનું ધ્યાન વધુ જાય છે. કારણ કે સામાન્ય વ્યક્તિ માટે IAS કે IPS બનવું જ જીવનનું સૌથી મોટું લક્ષ્ય હોય છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ આ સ્થાન મેળવ્યા બાદ પોતે જ તેને છોડી દે તો સ્વાભાવિક રીતે સવાલ થાય કે એવું કેમ? તેના જવાબમાં બદલાતી પેઢીની માનસિકતા પણ મહત્વની છે. અગાઉ સરકારી નોકરી એટલે સ્થિર કારકિર્દી, સત્તા, સુરક્ષા અને નિવૃત્તિ સુધી એક જ વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા રહેવાની માનસિકતા વધુ મજબૂત હતી. આજની પેઢીમાં કારકિર્દી અંગેની પસંદગી વધુ લવચીક બની છે. યુવાનો પોતાના રસ, આવક, કામ કરવાની સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત સંતોષને પણ મહત્વ આપે છે.
આ જ કારણસર કોઈ અધિકારીને એવું લાગે કે તે સરકારી વ્યવસ્થાની બહાર રહીને વધુ સારું કામ કરી શકે છે, તો તે નવો રસ્તો પસંદ કરી શકે છે. કોઈ સામાજિક ક્ષેત્રમાં જવા માગે, કોઈ બિઝનેસ કરવા માગે, કોઈ રાજકારણમાં પ્રવેશ કરવા માગે અથવા કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા સાથે કામ કરવા માગે તો આજે આવા વિકલ્પો અગાઉ કરતાં વધુ ખુલ્લા છે. દિવ્યા મિત્તલના કિસ્સામાં પણ અંગત લક્ષ્યો અને નવા ક્ષેત્રમાં કામ કરવાની ઈચ્છા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. તેમની સરકારી કારકિર્દી દરમિયાન તેઓ વહીવટી કામગીરી અને સામાજિક મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા રહ્યા હતા. હવે સેવા છોડ્યા બાદ તેઓ કયા ક્ષેત્રમાં આગળ વધશે તે અંગે લોકોમાં રસ છે.
આ સમગ્ર ચર્ચાનો બીજો મહત્વનો પાસો એ છે કે IAS અને IPSની નોકરી માત્ર પાવર અને રોફનું નામ નથી. આ સેવાઓમાં કામનું દબાણ ઘણું હોય છે. સતત બદલીઓ, રાજકીય અને વહીવટી દબાણ, લાંબા કામના કલાકો, કાયદો-વ્યવસ્થા જેવી જવાબદારીઓ અને લોકોની અપેક્ષાઓ અધિકારીઓના કામને પડકારજનક બનાવે છે. જોકે, દરેક અધિકારી રાજીનામું આ કારણોથી જ આપે છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. કેટલાક કિસ્સામાં વ્યક્તિગત કારણો પણ હોઈ શકે છે, જે જાહેરમાં સામે આવતા નથી. તેથી કોઈ અધિકારીના રાજીનામાને માત્ર રાજકીય દબાણ, કામના તણાવ અથવા પ્રાઇવેટ નોકરીના વધુ પગાર સાથે જોડીને જોવું યોગ્ય નથી.
હાલની સ્થિતિને જોતા સૌથી યોગ્ય વાત એ છે કે IAS અને IPSમાં રાજીનામાનો કોઈ મોટાપાયે ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે એવું કહી શકાય નહીં. પરંતુ યુવા અધિકારીઓમાં કારકિર્દીના વિકલ્પો અંગે વિચાર કરવાની રીત ચોક્કસ બદલાઈ રહી છે. હવે માત્ર પ્રતિષ્ઠિત સરકારી પદ મેળવવું જ અંતિમ લક્ષ્ય નથી; ઘણા યુવાનો માટે પોતાની પસંદગીનું કામ, આર્થિક તક, સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત સંતોષ પણ મહત્વ ધરાવે છે. દિવ્યા મિત્તલ સહિત તાજેતરના કેટલાક અધિકારીઓના નિર્ણયો આ બદલાતી માનસિકતાની ઝલક આપે છે. IAS કે IPS જેવી નોકરી છોડવી હજી પણ અસાધારણ નિર્ણય છે, પરંતુ નવી પેઢી માટે કારકિર્દીનો અર્થ હવે માત્ર એક જ વ્યવસ્થામાં આખી જિંદગી પસાર કરવાનો રહ્યો નથી. આ જ કારણસર ભવિષ્યમાં પણ કેટલાક અધિકારીઓ સરકારી સેવામાંથી બહાર આવીને નવા ક્ષેત્રોમાં પોતાની ઓળખ બનાવતા જોવા મળી શકે છે.
