લ્હેંદે નદીના ઉપરવાસમાં બનેલી ઝીલથી ફરી વિનાશનો ખતરો : નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશકારી પૂર બાદ હવે વધુ એક ગંભીર ખતરો સામે આવ્યો છે. ચીને નેપાળને એલર્ટ મોકલીને ચેતવણી આપી છે કે તિબેટ વિસ્તારમાં લ્હેંદે નદીના ઉપરવાસમાં કાટમાળ અને ભૂસ્ખલનથી બનેલી ઝીલ ગમે ત્યારે ફાટી શકે છે. ચીની સત્તાવાળાઓએ ઝીલની સ્થિતિમાં થતા ફેરફારો અને પાણીના રંગમાં બદલાવ અંગે પણ નેપાળને માહિતગાર કર્યું છે. આ ચેતવણી બાદ પહેલેથી જ પૂરથી ભારે તબાહીનો સામનો કરી રહેલા નેપાળમાં ફરી એકવાર હાઇ એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
નેપાળ-ચીન સરહદ નજીક આવેલા હિમાલયી વિસ્તારમાં થોડા દિવસ પહેલાં હિમનદ અને વિશાળ બરફ-પથ્થરના કાટમાળ ધસી પડતાં વિનાશકારી ફ્લેશ ફ્લડ સર્જાયો હતો. આ ઘટનાએ નદીઓના પ્રવાહમાં અચાનક ભારે વધારો કર્યો અને અનેક વિસ્તારોમાં પાણી, કાદવ, બરફ અને પથ્થરોનું ભયાનક મિશ્રણ ધસી આવ્યું હતું. હવે આ જ ઘટનાક્રમ બાદ ઉપરવાસમાં બનેલી કાટમાળથી અવરોધાયેલી ઝીલ નવી મુશ્કેલી બની છે. નિષ્ણાતોના મતે, આવી બેરિયર લેક અથવા કુદરતી અવરોધથી બનેલી ઝીલમાં પાણી સતત ભરાતું રહે અને અચાનક તેનો અવરોધ તૂટી જાય તો નીચેના વિસ્તારોમાં બીજી વિનાશકારી પૂર પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
ચીને ડ્રોનથી દેખરેખ વધારી, નેપાળને સતત માહિતી
ચીની સત્તાવાળાઓ ઝીલની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, ડ્રોન સર્વેલન્સ અને હવાઈ દેખરેખ દ્વારા ઝીલમાં પાણીનું પ્રમાણ, કાટમાળની સ્થિતિ અને તેના કુદરતી અવરોધમાં થતા ફેરફારોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ચીને નેપાળને પણ ઝીલની ગંભીર સ્થિતિ અંગે સમયસર જાણકારી આપી છે, જેથી નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સાવચેત કરી શકાય.ઝીલમાં પાણી વધતાં અને તેના રંગમાં ફેરફાર જોવા મળતાં સત્તાવાળાઓ વધુ સતર્ક બન્યા છે. પાણીના રંગમાં ફેરફાર પાછળ કાદવ, પથ્થરો અને અન્ય કાટમાળનું પ્રમાણ વધવું એક કારણ હોઈ શકે છે. જોકે અંતિમ સ્થિતિ અંગે સતત ટેકનિકલ દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. ચીન અને નેપાળ બંને તરફના અધિકારીઓ સંભવિત નવા પૂરના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
બીજી વખત પૂરનો ખતરો, લોકોમાં ભયનો માહોલ
નેપાળમાં તાજેતરના ફ્લેશ ફ્લડથી ભારે જાનહાનિ અને સંપત્તિનું નુકસાન થયું છે. અનેક ગામો, રસ્તાઓ, પુલો અને મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય સુવિધાઓને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. હજુ બચાવ કામગીરી ચાલુ છે અને અનેક લોકોના ગુમ થયાના અહેવાલો છે. આવી સ્થિતિમાં ઉપરવાસમાં બનેલી ઝીલ ફરીથી તૂટી શકે તેવી ચેતવણીને કારણે સ્થાનિક લોકોમાં ભયનો માહોલ છે.અધિકારીઓએ નદી કિનારાના અને સંભવિત જોખમવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સતર્ક રહેવા સૂચના આપી છે. જરૂર પડે તો લોકોને ઊંચાણવાળા અને સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં ખસેડવાની તૈયારીઓ પણ કરવામાં આવી રહી છે. બચાવ ટીમોને પણ નવી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કામગીરી દરમિયાન વિશેષ સાવચેતી રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
ઝીલમાં સતત વધતું પાણી સૌથી મોટી ચિંતા
નિષ્ણાતો માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે કુદરતી કાટમાળથી બનેલા અવરોધો સામાન્ય ડેમ જેટલા મજબૂત હોતા નથી. તેમાં બરફ, માટી, પથ્થરો અને મોટા કાટમાળનો સમાવેશ હોઈ શકે છે. પાણીનું દબાણ વધતાં આ અવરોધ અચાનક તૂટી શકે છે અને પછી મોટી માત્રામાં પાણી અત્યંત ઝડપથી નીચેની તરફ ધસી શકે છે.જો કે તાજેતરના ઉપગ્રહ અને હવાઈ નિરીક્ષણમાં એક ઝીલમાંથી પાણી નીકળવાનું શરૂ થયું હોવાના સંકેતો મળ્યા છે, પરંતુ બીજી અને મોટી ઝીલમાં હજુ સ્પષ્ટ બહાર નીકળવાનો માર્ગ જોવા મળ્યો નથી અને તેમાં પાણીનું પ્રમાણ વધતું હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ કારણસર પૂરના જોખમને સંપૂર્ણપણે ટાળવામાં આવ્યો નથી.
બચાવ કામગીરી વચ્ચે નવી મુશ્કેલી
પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં બચાવ અને રાહત કામગીરી પહેલેથી જ અત્યંત મુશ્કેલ બની રહી છે. રસ્તાઓ અને પુલો તૂટી જવાને કારણે અનેક વિસ્તારો સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ છે. હેલિકોપ્ટર, સુરક્ષા દળો અને સ્થાનિક બચાવ ટીમો દ્વારા લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવાની કામગીરી ચાલી રહી છે.પરંતુ ઉપરવાસમાં ઝીલ ફાટવાના સંભવિત જોખમને કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં બચાવકર્મીઓએ પણ સાવચેતી વધારી છે. બીજી વખત અચાનક પૂર આવે તો બચાવ ટીમો અને પહેલેથી જ અસરગ્રસ્ત લોકો બંને માટે ગંભીર સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આથી અધિકારીઓ સતત પાણીની સ્થિતિ અને નદીના પ્રવાહ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
હિમાલયમાં વધી રહેલા કુદરતી જોખમો
હિમાલયી વિસ્તારમાં હિમનદો, ભૂસ્ખલન, ભારે વરસાદ અને ભૂકંપ જેવી કુદરતી ઘટનાઓને કારણે આવી પરિસ્થિતિઓ ઝડપથી ગંભીર સ્વરૂપ લઈ શકે છે. તાજેતરની ઘટના બાદ વૈજ્ઞાનિકો અને નિષ્ણાતો હિમાલયી વિસ્તારોમાં વધતા પર્યાવરણીય અને હવામાન સંબંધિત જોખમો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.હિમનદ અથવા બરફ-પથ્થરના મોટા ભાગ તૂટી પડવાથી નદીઓનો પ્રવાહ અટકી શકે છે અને પાછળ પાણી ભરાઈને અસ્થાયી ઝીલ બની શકે છે. જ્યારે આ કુદરતી અવરોધ તૂટે છે ત્યારે પાણી અને કાટમાળનો વિશાળ પ્રવાહ નીચેના વિસ્તારોને મિનિટોમાં જ અસર કરી શકે છે. તાજેતરના નેપાળ-ચીન સરહદી પૂર બાદ ઉભી થયેલી સ્થિતિ આ જ પ્રકારના જોખમ તરફ ઈશારો કરે છે.
હવે નેપાળ અને ચીનની સંયુક્ત નજર ઝીલ પર
હાલ સમગ્ર ધ્યાન ઉપરવાસમાં આવેલી આ જોખમી ઝીલ પર કેન્દ્રિત છે. ચીન તરફથી ડ્રોન અને અન્ય ટેકનિકલ માધ્યમો દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે, જ્યારે નેપાળમાં નદી કિનારાના વિસ્તારોમાં એલર્ટ અને સાવચેતી વધારવામાં આવી છે.અધિકારીઓ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે જો ઝીલનો કુદરતી અવરોધ નબળો પડે અથવા પાણી અચાનક બહાર નીકળવાનું શરૂ થાય તો નીચાણવાળા વિસ્તારોને સમયસર ચેતવણી આપી શકાય. આ માટે બંને દેશો વચ્ચે માહિતીની આપ-લે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની છે.
હાલ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે અને આગામી કલાકો મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યા છે. તાજેતરના વિનાશકારી પૂરની પીડામાંથી નેપાળ હજુ બહાર આવ્યું નથી, ત્યાં ઉપરવાસમાં બનેલી ઝીલથી બીજા સંભવિત પૂરના જોખમે વિસ્તારમાં ફરી ભય ફેલાવ્યો છે. હવે સૌની નજર એ વાત પર છે કે ઝીલમાં ભરાતું પાણી સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળે છે કે કુદરતી અવરોધ તૂટીને ફરી એકવાર વિનાશ સર્જે છે.
