નેપાળ અને તિબેટની સરહદ નજીક સર્જાયેલી ભયાનક કુદરતી હોનારત બાદ હવે પૂરના કારણ અને સમયસર ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે નહીં તે મુદ્દે નેપાળ અને ચીન વચ્ચે વિવાદ ઊભો થયો છે. નેપાળ તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ચીન તરફ કોઈ ભૂસ્તરીય રીતે બનેલો અસ્થાયી કુદરતી બંધ તૂટવાથી ભારે પાણી અને કાટમાળનો પ્રવાહ આવ્યો હતો, જેના કારણે નેપાળમાં મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન થયું હતું. આ સાથે ચીન દ્વારા નેપાળને સમયસર ચેતવણી આપવામાં નિષ્ફળતા મળી હોવાનો આરોપ પણ લગાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, ચીને આ દાવાઓને સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધા છે. નેપાળમાં ચીની દૂતાવાસે એક નિવેદન જારી કરીને કહ્યું છે કે ચીન સામે લગાવવામાં આવી રહેલા આરોપો અને બંધ તૂટવાથી પૂર આવ્યાના દાવાઓ ખોટા છે. ચીનનું કહેવું છે કે આ વિનાશક ઘટના કુદરતી ભૂસ્તરીય પરિસ્થિતિના કારણે બની હતી અને આ દુર્ઘટનામાં નેપાળ તથા ચીન બંને તરફ ભારે નુકસાન થયું છે.
ચીની દૂતાવાસે સોશિયલ મીડિયા પર જાહેર કરેલા નિવેદનમાં જણાવ્યું કે 26 ઓગસ્ટની સવારે નેપાળ તરફ ભૂકંપ અથવા ભૂકંપ જેવી ઘટના સર્જાઈ હતી. તેના કારણે ગ્લેશિયરનો એક ભાગ તૂટી પડ્યો હતો અને ત્યારબાદ બરફ, પાણી, કાદવ અને મોટા પથ્થરો સાથે કાટમાળનો જોરદાર પ્રવાહ નીચેની તરફ ધસી આવ્યો હતો. આ પ્રચંડ પ્રવાહે ગીરોંગ-રાસુવાગઢી સરહદી વિસ્તારને ગંભીર રીતે અસર પહોંચાડી હતી. ચીનના જણાવ્યા મુજબ, આ કુદરતી હોનારતથી સરહદની બંને બાજુ ભારે નુકસાન થયું છે. નેપાળમાં પણ અનેક વિસ્તારોમાં વિનાશ સર્જાયો છે, જ્યારે ચીન તરફના સરહદી વિસ્તારોમાં પણ લોકોના જીવ જોખમમાં મૂકાયા છે અને ઘણા લોકો ગુમ થયા છે. ચીનનું કહેવું છે કે આવી મોટી કુદરતી આપત્તિના સમયે એકબીજા પર આરોપ લગાવવા કરતાં બચાવ અને રાહત કામગીરી માટે સહયોગ કરવો વધુ જરૂરી છે.
ચીને પોતાના નિવેદનમાં કડક શબ્દોમાં કહ્યું કે આરોપોથી કોઈ પરિણામ મળતું નથી અને માત્ર પરસ્પર સહયોગથી જ લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે. આ નિવેદનને નેપાળ તરફથી લગાવવામાં આવેલા આરોપોનો સીધો જવાબ માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિનાશક પૂરે સમગ્ર હિમાલય વિસ્તારને હચમચાવી નાખ્યો છે. પાણી, કાદવ, બરફ અને ખડકોના ભારે પ્રવાહે અનેક વિસ્તારોમાં તબાહી મચાવી છે. અચાનક આવેલા પૂરથી ગામડાં અને રસ્તાઓને ભારે નુકસાન થયું છે. અનેક ઇમારતો ધ્વસ્ત થઈ ગઈ છે અથવા ગંભીર રીતે નુકસાન પામી છે. પુલો અને રસ્તાઓ તૂટી જતાં ઘણા વિસ્તારોનો સંપર્ક પણ તૂટી ગયો છે.
આ દુર્ઘટનામાં અત્યાર સુધી ઓછામાં ઓછા 175 લોકોના મોત થયા હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે 1,500થી વધુ લોકો ગુમ હોવાનું સામે આવ્યું છે. જોકે, અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સતત બચાવ કામગીરી ચાલી રહી હોવાથી આ આંકડાઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ઘણા વિસ્તારો પહાડી અને દુર્ગમ હોવાથી ગુમ થયેલા લોકો સુધી પહોંચવું બચાવકર્મીઓ માટે મોટો પડકાર બન્યો છે. આપત્તિ એવા વિસ્તારમાં આવી છે જે તિબેટના લ્હાસાને નેપાળની રાજધાની કાઠમંડુ સાથે જોડતા મહત્વપૂર્ણ પર્વતીય માર્ગની આસપાસ આવેલો છે. આ વિસ્તાર ભૌગોલિક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ, ટ્રેકર્સ અને કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા સહિતની વિવિધ યાત્રાઓ માટે આવતા શ્રદ્ધાળુઓની અવરજવર રહે છે. તેથી આ કુદરતી હોનારતનો પ્રભાવ માત્ર સ્થાનિક લોકો સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ અનેક દેશોના નાગરિકો પણ તેની અસર હેઠળ આવ્યા છે.
નેપાળી અધિકારીઓના પ્રારંભિક અંદાજ મુજબ, ભૂકંપ અથવા ભૂકંપ જેવી ભૂસ્તરીય ઘટનાના કારણે ગ્લેશિયરનો નીચલો ભાગ તૂટી પડ્યો હોઈ શકે છે. ત્યારબાદ બરફ, ખડકો અને કાટમાળનો મોટો જથ્થો નીચેની તરફ ધસી આવતા નદીના વિસ્તારમાં પાણીનો પ્રવાહ અચાનક વધી ગયો હતો. તેના કારણે વિનાશક પૂર આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ ઘટનાની શરૂઆતમાં ભૂકંપ આવ્યો હોવાની પણ ચર્ચા થઈ હતી. ભૂસ્તરીય નિરીક્ષણ મુજબ આશરે 4.4ની તીવ્રતા જેટલો સિસ્મિક સિગ્નલ નોંધાયો હતો. જોકે, પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન મુજબ આ સામાન્ય ભૂકંપ ન પણ હોઈ શકે. ગ્લેશિયર, ખડકો અને બરફના મોટા ભાગના અચાનક તૂટીને નીચે પડવાથી ઉત્પન્ન થયેલી ભૂકંપીય ઊર્જાના કારણે આવો સિસ્મિક સિગ્નલ નોંધાયો હોવાનું પણ જણાવાયું છે. અર્થાત્, ભારે બરફ અને ખડકોના ધસારાથી જમીનમાં તીવ્ર કંપન સર્જાયું હોઈ શકે છે. ત્યારબાદ આ જ ઘટનાએ કાટમાળના વિશાળ પ્રવાહને જન્મ આપ્યો અને પાણીના માર્ગોમાં અવરોધ અથવા અચાનક દિશા પરિવર્તન થવાથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનો પ્રકોપ વધ્યો.
હાલ આ સમગ્ર ઘટનાને લઈને તપાસ અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ચાલુ છે. શરૂઆતમાં અલગ-અલગ દાવાઓ સામે આવ્યા હતા. કેટલાક અહેવાલોમાં ચીન તરફ કોઈ કુદરતી બંધ અથવા પાણીના ભરાવા સાથે જોડાયેલી ઘટનાનો ઉલ્લેખ થયો હતો, જ્યારે ચીન હવે આ દાવાને ખોટા સમાચાર ગણાવી રહ્યું છે. તેથી આ ભયાનક પૂરનું ચોક્કસ કારણ શું હતું અને પાણીનો વિનાશક પ્રવાહ કેવી રીતે સર્જાયો તે અંગે અંતિમ સ્થિતિ તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે. ચેતવણીના મુદ્દે પણ હવે સવાલો ઊભા થયા છે. નેપાળ તરફથી એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે જો સમયસર માહિતી મળી હોત તો જાનમાલનું નુકસાન ઓછું થઈ શક્યું હોત. જોકે, ચીને આ આરોપોને ફગાવીને કહ્યું છે કે આપત્તિના સમયે દોષારોપણ કરતાં બંને દેશોએ રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં એકબીજાને સહયોગ આપવો જોઈએ.
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર હિમાલય વિસ્તારની નાજુક ભૂસ્તરીય સ્થિતિ પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. ગ્લેશિયર તૂટવા, ભૂસ્ખલન, ભારે વરસાદ અને પહાડી વિસ્તારોમાં કાટમાળ ધસી પડવાની ઘટનાઓ મોટી કુદરતી આફતમાં ફેરવાઈ શકે છે. આવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સમયસર ચેતવણી, મજબૂત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ અને સરહદ પારના દેશો વચ્ચે ઝડપી માહિતીની આપ-લે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. હાલ સૌથી મહત્વનું કામ ગુમ થયેલા લોકોને શોધવાનું અને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ફસાયેલા લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવાનું છે. રસ્તાઓ અને પુલોને ભારે નુકસાન થતાં બચાવ ટીમોને દુર્ગમ વિસ્તારો સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. ખરાબ હવામાન પણ રાહત કામગીરીને અસર કરી રહ્યું છે.
નેપાળ અને ચીન વચ્ચે આ મુદ્દે નિવેદનબાજી શરૂ થઈ ગઈ હોવા છતાં, બંને દેશો સામે હાલ સૌથી મોટો પડકાર માનવજીવન બચાવવાનો છે. ચીનના નિવેદન મુજબ, આરોપો કરવાથી કોઈ ઉકેલ નહીં આવે અને આવી કુદરતી આપત્તિનો સામનો કરવા માટે સહયોગ જરૂરી છે. આ ભયાનક હોનારતનું ચોક્કસ કારણ તપાસ બાદ જ સંપૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે હિમાલયના સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં સર્જાયેલી આ ઘટનાએ ભારે વિનાશ કર્યો છે અને હવે બંને દેશો માટે સમયસર ચેતવણી, માહિતીની આપ-લે અને સંયુક્ત રાહત કામગીરીનું મહત્વ વધુ વધી ગયું છે.
