ગુજરાતમાં સાયબર ફ્રોડનો ખતરો સતત વધી રહ્યો છે. સરકાર અને પોલીસ દ્વારા નાગરિકોને સાયબર છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે વિવિધ જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવી રહ્યા હોવા છતાં લોકો હજુ પણ ઠગોના જાળમાં ફસાઈ રહ્યા છે. મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનનો ઉપયોગ વધવાની સાથે સાયબર ગુનેગારોએ પણ છેતરપિંડીની નવી-નવી રીતો અપનાવી છે. ક્યારેક બેંક કર્મચારી બનીને, ક્યારેક પોલીસ કે સરકારી અધિકારી બનીને તો ક્યારેક ઓનલાઇન રોકાણમાં મોટા નફાની લાલચ આપીને લોકો પાસેથી પૈસા પડાવવામાં આવી રહ્યા છે.
1 જાન્યુઆરીથી 31 જુલાઈ 2026 સુધીના આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં કુલ 1,06,882 સાયબર ફ્રોડના કેસ નોંધાયા છે. એટલે કે રાજ્યમાં દરરોજ સરેરાશ 504 જેટલા લોકો સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બની રહ્યા છે. આ આંકડાને કલાકના હિસાબે જોવામાં આવે તો દર કલાકે લગભગ 21 સાયબર ફ્રોડના કેસ નોંધાઈ રહ્યા છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે સાયબર ગુનેગારોનું નેટવર્ક કેટલું ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે અને સામાન્ય નાગરિકો માટે ઓનલાઇન દુનિયામાં સાવચેત રહેવું કેટલું જરૂરી બની ગયું છે.
સાયબર ફ્રોડના સૌથી વધુ કેસોમાં OTP ફ્રોડ ટોચ પર છે. રાજ્યમાં આ સમયગાળા દરમિયાન OTP છેતરપિંડીના 26,041 કેસ નોંધાયા છે. એટલે કે કુલ નોંધાયેલા સાયબર ફ્રોડના કેસોમાં લગભગ દર ચાર ફરિયાદમાંથી એક ફરિયાદ OTP સાથે જોડાયેલી છે. સાયબર ઠગો લોકોનો વિશ્વાસ જીતીને બેંક, ક્રેડિટ કાર્ડ, KYC અપડેટ, ઇનામ, લોન કે અન્ય કોઈ કારણ બતાવીને મોબાઇલ પર આવતો OTP માંગે છે. લોકો અજાણતા પોતાનો OTP શેર કરી દેતા જ તેમના બેંક ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડી લેવામાં આવે છે અથવા અન્ય રીતે નાણાકીય નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે.
સાયબર સુરક્ષા અંગે સતત જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવી રહી છે કે કોઈ પણ બેંક, સરકારી સંસ્થા કે વિશ્વસનીય કંપની ફોન કરીને OTP, પાસવર્ડ અથવા અન્ય ગુપ્ત માહિતી માંગતી નથી. તેમ છતાં, લોકો ડર, ઉતાવળ અથવા લાલચમાં આવીને પોતાની અંગત માહિતી આપી દેતા હોય છે. સાયબર ગુનેગારો પણ હવે લોકોને ફસાવવા માટે ખૂબ જ વિશ્વાસપાત્ર ભાષા અને નવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ કારણે ભણેલા-ગણેલા અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરતા લોકો પણ છેતરપિંડીનો ભોગ બની રહ્યા છે.
OTP ફ્રોડ બાદ ખોટી ઓળખ ઉભી કરીને થતી છેતરપિંડી બીજા નંબરે છે. આવા કુલ 21,023 કેસ નોંધાયા છે. સાયબર ઠગો પોલીસ અધિકારી, CBI, કોર્ટ, બેંક અધિકારી અથવા અન્ય સરકારી એજન્સીના કર્મચારી હોવાનું નાટક કરીને લોકોને ડરાવે છે. તાજેતરના સમયમાં ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’ જેવા ફ્રોડના કિસ્સાઓએ પણ લોકોમાં ચિંતા વધારી છે. ઠગો ફોન કે વીડિયો કોલ કરીને સામેની વ્યક્તિને કહે છે કે તેમના નામે કોઈ ગેરકાયદે પાર્સલ, બેંક એકાઉન્ટ અથવા ગંભીર ગુનો નોંધાયો છે. ત્યારબાદ તપાસના નામે કલાકો સુધી ડરાવીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરાવવામાં આવે છે.
ઓનલાઇન શોપિંગ ફ્રોડ પણ ગુજરાતમાં મોટો ખતરો બની રહ્યો છે. આ કેટેગરીમાં 15,084 કેસ નોંધાયા છે. સસ્તી કિંમત, મોટી ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર અથવા જાણીતી બ્રાન્ડના નામે બનાવટી વેબસાઇટ અને સોશિયલ મીડિયા જાહેરાતો દ્વારા લોકોને ફસાવવામાં આવે છે. ઘણી વખત ગ્રાહક ઓનલાઈન વસ્તુનો ઓર્ડર આપે છે અને પૈસા ચૂકવી દે છે, પરંતુ વસ્તુ મળતી નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં નકલી અથવા સંપૂર્ણપણે અલગ વસ્તુ મોકલવામાં આવે છે. ઠગો સોશિયલ મીડિયા પર આકર્ષક જાહેરાતો મૂકીને લોકોને પોતાની વેબસાઇટ અથવા લિંક પર લઈ જાય છે અને ત્યાંથી તેમની વ્યક્તિગત અને બેંકિંગ માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
રાજ્યમાં સૌથી વધુ નોંધાયેલી ત્રણ મુખ્ય કેટેગરી એટલે કે OTP ફ્રોડ, ફેક ઓળખ અને ઓનલાઇન શોપિંગ ફ્રોડના કુલ કેસોની સંખ્યા 62 હજારથી વધુ થાય છે. કુલ સાયબર ફ્રોડના કેસોમાં આ ત્રણ કેટેગરીનો લગભગ 58 ટકા હિસ્સો છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે સાયબર ગુનેગારોને હંમેશા અત્યંત જટિલ ટેક્નિકલ પદ્ધતિઓની જરૂર નથી પડતી. તેઓ મોટાભાગે લોકોના વિશ્વાસ, ડર, લાલચ અને ઉતાવળનો લાભ લઈને જ છેતરપિંડીને અંજામ આપે છે.
ઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને શેરબજાર ફ્રોડના 7,228 કેસ નોંધાયા છે. શેરબજારમાં ઝડપથી મોટો નફો મેળવવાની લાલચમાં ઘણા લોકો ઠગોના જાળમાં ફસાઈ રહ્યા છે. વોટ્સએપ કે ટેલિગ્રામ ગ્રુપમાં લોકોને જોડીને શરૂઆતમાં નાનો નફો બતાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વધુ રોકાણ કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે. નકલી એપ્લિકેશન કે વેબસાઇટ પર રોકાણની રકમ વધતી દેખાડવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિ પૈસા ઉપાડવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે એકાઉન્ટ બ્લોક થઈ જાય છે અથવા વધુ ચાર્જ ભરવાનું કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારની છેતરપિંડીમાં લોકો જીવનભરની બચત પણ ગુમાવી રહ્યા છે.
લોન એપ્લિકેશન ફ્રોડના પણ 5,110 કેસ નોંધાયા છે. તાત્કાલિક અને સરળ લોન આપવાની જાહેરાતો દ્વારા લોકોને નકલી અથવા શંકાસ્પદ એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરાવવામાં આવે છે. આવી કેટલીક એપ્લિકેશન મોબાઇલમાંથી કોન્ટેક્ટ, ફોટો અને અન્ય વ્યક્તિગત માહિતી મેળવી લે છે. ત્યારબાદ લોનના નામે ધમકી, બ્લેકમેઇલિંગ અને વધુ વ્યાજ વસૂલવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. સરળતાથી લોન મળી જવાની લાલચમાં અજાણી એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવો લોકો માટે ગંભીર મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
સાયબર ફ્રોડના કેટલાક પ્રકાર મહિલાઓ અને સગીરાઓ માટે પણ ખાસ ચિંતાજનક છે. એસ્કોર્ટ ફ્રોડના 1,257 કેસ, બ્લેકમેઇલિંગના 847 કેસ, ફેક ફેસબુક અને સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલના 495 કેસ, ન્યૂડ વીડિયો કોલ ફ્રોડના 493 કેસ અને મેટ્રિમોનિયલ ફ્રોડના 241 કેસ નોંધાયા છે. આ તમામ કેટેગરીના મળીને 3,333 કેસ નોંધાયા છે. સોશિયલ મીડિયા અને વીડિયો કોલનો ઉપયોગ કરીને લોકોને ફસાવવાની રીત હવે ઝડપથી વધી રહી છે.
ન્યૂડ વીડિયો કોલ ફ્રોડમાં ઠગો પહેલા સામાન્ય વાતચીત શરૂ કરે છે અને પછી સામેની વ્યક્તિને આપત્તિજનક વીડિયો કોલમાં ફસાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ત્યારબાદ તેનો વીડિયો રેકોર્ડ કર્યો હોવાનો દાવો કરીને પરિવાર, મિત્રો કે સોશિયલ મીડિયા પર વીડિયો વાયરલ કરવાની ધમકી આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘણા લોકો શરમ અથવા ડરના કારણે ફરિયાદ કર્યા વગર જ ઠગોને પૈસા મોકલી આપે છે. જોકે, સાયબર ગુનેગારોને એક વખત પૈસા મોકલ્યા બાદ તેમની માગણીઓ અટકતી નથી અને બ્લેકમેઇલિંગ સતત ચાલુ રહી શકે છે.
ફેક સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલ દ્વારા પણ લોકોની ઓળખનો દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે. કોઈ વ્યક્તિનો ફોટો અને નામ લઈને નકલી એકાઉન્ટ બનાવવામાં આવે છે અને તેના મિત્રો કે પરિવારજનો પાસેથી પૈસા માંગવામાં આવે છે. મેટ્રિમોનિયલ સાઇટ્સ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પણ સંબંધ બાંધવાના બહાને વિશ્વાસ જીત્યા બાદ પૈસા પડાવવાના કિસ્સાઓ વધી રહ્યા છે. સાયબર ગુનેગારો પહેલા લાંબા સમય સુધી વાતચીત કરીને વિશ્વાસ ઉભો કરે છે અને પછી કોઈ તાત્કાલિક મુશ્કેલીનું બહાનું બનાવીને પૈસા માંગે છે.
આ સમગ્ર સ્થિતિનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે સાયબર ઠગો ટેક્નોલોજી કરતાં માનવીય ભાવનાઓ અને વિશ્વાસનો વધુ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. ડરાવીને, લાલચ આપીને, ઉતાવળ કરાવીને અથવા લાગણીશીલ સંબંધ ઉભો કરીને લોકો પાસેથી પૈસા અને વ્યક્તિગત માહિતી મેળવવામાં આવી રહી છે. કોઈ અજાણ્યો વ્યક્તિ ફોન કરીને બેંક ખાતું બંધ થવાની, પોલીસ કેસ થવાની કે ડિજિટલ એરેસ્ટ કરવાની ધમકી આપે તો ગભરાવાની જગ્યાએ પહેલા તેની સત્યતા ચકાસવી જરૂરી છે.
સાયબર ફ્રોડથી બચવા માટે OTP, પાસવર્ડ, ATM PIN, CVV અને અન્ય ગુપ્ત બેંકિંગ માહિતી કોઈની સાથે શેર ન કરવી જોઈએ. અજાણી લિંક પર ક્લિક કરતા પહેલાં તેની ચકાસણી કરવી જોઈએ અને અજાણી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરવાથી બચવું જોઈએ. સોશિયલ મીડિયા પર આવતી આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર, શેરબજારમાં ખાતરીપૂર્વક મોટો નફો કે તાત્કાલિક લોન આપવાના દાવા સામે સાવચેત રહેવું જરૂરી છે.
ગુજરાતમાં માત્ર સાત મહિનામાં એક લાખથી વધુ સાયબર ફ્રોડના કેસ નોંધાવા એ ગંભીર ચેતવણી છે. દર કલાકે સરેરાશ 21 કેસ નોંધાવાની સ્થિતિ બતાવે છે કે ડિજિટલ સુવિધાઓની સાથે સાયબર સુરક્ષા અંગેની સમજ પણ એટલી જ જરૂરી બની ગઈ છે. એક નાની બેદરકારી, અજાણ્યો ફોન, ખોટી લિંક અથવા OTP શેર કરવાની ભૂલ લોકોની મહેનતની કમાણી પળવારમાં ખાલી કરી શકે છે. તેથી સાયબર ગુનેગારો સામે સૌથી મોટું હથિયાર સાવચેતી, જાગૃતિ અને સમયસર ફરિયાદ કરવી છે.
