નોકરી કરતા લોકો માટે ભવિષ્ય માટે બચત અને રોકાણ કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ખાસ કરીને સારો પગાર મેળવતા કર્મચારીઓ ઘણી વખત વિચારતા હોય છે કે પોતાની બચતમાંથી વધુ પૈસા EPF એટલે કે એમ્પ્લોઈઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડમાં રાખવા કે પછી શેરબજારમાં રોકાણ કરીને વધારે વળતર મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો. બંને વિકલ્પો લાંબા ગાળે સંપત્તિ ઊભી કરવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ બંનેનું માળખું, જોખમ અને ફાયદા અલગ છે. EPF અને શેરબજાર વચ્ચે પસંદગી કરતી વખતે માત્ર વધારે રિટર્ન ક્યાં મળશે તે જોવું યોગ્ય નથી. રોકાણ કેટલું સુરક્ષિત છે, પૈસા ક્યારે કાઢી શકાય, ટેક્સનો શું લાભ મળે છે અને નિવૃત્તિ પછીની સુરક્ષા કેટલી છે જેવી બાબતો પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
- EPFમાં રોકાણ અને શેરબજારમાં રોકાણ વચ્ચે મોટો તફાવત
EPF મુખ્યત્વે પગારદાર કર્મચારીઓ માટે લાંબા ગાળાની બચતનું માધ્યમ છે. જે સંસ્થાઓ પર EPF સંબંધિત નિયમો લાગુ પડે છે, ત્યાં પાત્ર કર્મચારીઓ માટે EPFમાં યોગદાન કરવાની વ્યવસ્થા હોય છે. કર્મચારીના પગારમાંથી ચોક્કસ રકમ EPF ખાતામાં જમા થાય છે અને તેની સાથે નિયોક્તા એટલે કે કંપની તરફથી પણ યોગદાન આપવામાં આવે છે. બીજી તરફ, શેરબજારમાં રોકાણ કરવું ફરજિયાત નથી. રોકાણકાર પોતાની ઈચ્છા અને નાણાકીય ક્ષમતા પ્રમાણે શેર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અથવા અન્ય માર્કેટ આધારિત રોકાણમાં પૈસા મૂકી શકે છે. શેરબજારની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે રોકાણકારને પોતાની પસંદગી પ્રમાણે રોકાણ કરવાની સ્વતંત્રતા મળે છે. બજારની સ્થિતિ અને રોકાણના પ્રકાર પ્રમાણે પૈસા વધવાની શક્યતા રહે છે, પરંતુ સાથે નુકસાનનું જોખમ પણ રહે છે.
- EPFમાં કંપની પણ પૈસા જમા કરે છે
EPFની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાંની એક એ છે કે તેમાં માત્ર કર્મચારીનું જ યોગદાન નથી હોતું. નિયોક્તા એટલે કે કંપની પણ કર્મચારીના EPFમાં યોગદાન આપે છે. આ બાબત શેરબજારથી EPFને અલગ બનાવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ શેરબજારમાં પોતાના પૈસા રોકે છે તો તેમાં વધારાના પૈસા કંપની તરફથી મળતા નથી. રોકાણકારને પોતાની આવકમાંથી જ રોકાણ કરવું પડે છે. EPFમાં કર્મચારીના યોગદાનની સાથે નિયોક્તાનું યોગદાન પણ નિવૃત્તિ માટેનું ફંડ વધારવામાં મદદ કરે છે. તેથી લાંબા ગાળે નિયમિત બચત કરવાની દૃષ્ટિએ EPF ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
- સુરક્ષા સામે વધારે રિટર્નનું જોખમ
EPFને સામાન્ય રીતે લાંબા ગાળાની બચત અને નિવૃત્તિ માટેના સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમાં કર્મચારીના પગારમાંથી નિયમિત રીતે રકમ જમા થતી રહે છે. આ રીતે કર્મચારીને અલગથી દર મહિને રોકાણ કરવાની ચિંતા રહેતી નથી. EPF પર મળતું વ્યાજ બજારના દૈનિક ઉતાર-ચઢાવ પર આધારિત નથી. સરકાર દ્વારા સંબંધિત પ્રક્રિયા હેઠળ વ્યાજદર નક્કી કરવામાં આવે છે. તેથી શેરબજારની સરખામણીએ તેમાં અનિશ્ચિતતા ઓછી રહે છે. બીજી તરફ શેરબજારમાં વળતર નિશ્ચિત હોતું નથી. શેરના ભાવમાં વધારો થાય તો રોકાણકારને સારો નફો મળી શકે છે, પરંતુ બજાર ઘટે તો રોકાણની કિંમત પણ ઘટી શકે છે. એટલે શેરબજારમાં લાંબા ગાળે વધુ વળતર મળવાની શક્યતા હોવા છતાં તેને ગેરંટીવાળું વળતર માનવું યોગ્ય નથી. અહીં જોખમ રોકાણકારની પસંદગી, બજારની સ્થિતિ અને રોકાણના સમયગાળા પર આધાર રાખે છે.
- પૈસા ઉપાડવાની સુવિધા
EPFનો હેતુ મુખ્યત્વે લાંબા ગાળાની બચત અને નિવૃત્તિ માટે ફંડ તૈયાર કરવાનો છે. તેથી તેમાં જમા થયેલા પૈસા સામાન્ય બચત ખાતાની જેમ જ્યારે ઇચ્છા થાય ત્યારે કાઢી શકાતા નથી. નિયમો હેઠળ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં આંશિક અથવા અન્ય પ્રકારના ઉપાડની સુવિધા મળી શકે છે. આ બાબતમાં શેરબજાર અલગ છે. રોકાણકાર પોતાની જરૂરિયાત પ્રમાણે શેર વેચીને અથવા યોગ્ય રોકાણ સાધનમાંથી પૈસા કાઢી શકે છે. જોકે શેર વેચતી વખતે બજારની સ્થિતિ સારી ન હોય તો નુકસાન પણ થઈ શકે છે. એટલે તાત્કાલિક જરૂરિયાત માટેના પૈસા અને નિવૃત્તિ માટેની બચતને અલગ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે. માત્ર એટલા માટે EPFમાંથી પૈસા કાઢવા યોગ્ય નથી કે શેરબજારમાં કોઈ તક દેખાઈ રહી છે.
- ટેક્સ અને સામાજિક સુરક્ષાના ફાયદા
EPFનો એક મોટો ફાયદો તેનો ટેક્સ લાભ છે. નિયમો અને લાગુ પડતી શરતોને આધારે EPFમાં કર્મચારીના યોગદાન, તેના પર મળતા વ્યાજ અને ઉપાડ પર કર સંબંધિત લાભ મળી શકે છે. જોકે ટેક્સ નિયમો અને મર્યાદાઓ સમય પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે, તેથી વર્તમાન નિયમો તપાસવા જરૂરી છે. EPF સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થામાં પાત્ર કર્મચારીઓને નિવૃત્તિ પછી પેન્શન માટે EPS એટલે કે એમ્પ્લોઈઝ પેન્શન સ્કીમનો લાભ પણ મળી શકે છે. આ ઉપરાંત EDLI એટલે કે એમ્પ્લોઈઝ ડિપોઝિટ લિંક્ડ ઈન્સ્યોરન્સ સ્કીમ હેઠળ પણ પાત્ર કર્મચારીઓને વીમા સંબંધિત લાભ મળી શકે છે. આ પ્રકારના સામાજિક સુરક્ષાના લાભો શેરબજારમાં સીધા શેર ખરીદવાથી મળતા નથી. શેરબજારમાં રોકાણથી નફો થાય તો લાગુ પડતા નિયમો પ્રમાણે કેપિટલ ગેઈન ટેક્સ ચૂકવવો પડી શકે છે.
- નિવૃત્તિ માટે કયો વિકલ્પ વધુ યોગ્ય?
જો મુખ્ય હેતુ નિવૃત્તિ પછીનું સુરક્ષિત ભવિષ્ય બનાવવાનો હોય તો EPF મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે તેમાં નિયમિત બચત થાય છે અને કર્મચારી સાથે નિયોક્તાનું પણ યોગદાન હોય છે. બીજી તરફ, લાંબા ગાળે સંપત્તિ વધારવાનો હેતુ હોય અને રોકાણકાર બજારના ઉતાર-ચઢાવ સહન કરી શકે તો શેરબજાર અથવા અન્ય માર્કેટ આધારિત રોકાણો પર વિચાર કરી શકાય છે. જોકે તેમાં જોખમ વધારે હોય છે અને કોઈ નિશ્ચિત વળતરની ગેરંટી નથી. આથી EPF અને શેરબજારને એકબીજાના વિકલ્પ તરીકે જોવાને બદલે બંનેની ભૂમિકા અલગ રીતે સમજવી વધુ યોગ્ય છે. EPFને નિવૃત્તિ માટેની સ્થિર બચત તરીકે જોવામાં આવી શકે છે, જ્યારે શેરબજારને લાંબા ગાળે વધારાની સંપત્તિ ઊભી કરવાની તક તરીકે જોઈ શકાય છે. ખાસ કરીને પગારદાર કર્મચારી માટે EPFમાં મળતું નિયોક્તાનું યોગદાન એક મહત્વપૂર્ણ લાભ છે. આ રકમને અવગણીને માત્ર શેરબજારમાં વધુ રિટર્નની શક્યતા જોવી યોગ્ય નથી. બીજી તરફ, માત્ર EPF પર આધાર રાખવાથી પણ કેટલીક વ્યક્તિઓના લાંબા ગાળાના સંપત્તિ લક્ષ્યો પૂર્ણ ન થઈ શકે.
અંતે કયો વિકલ્પ પસંદ કરવો તે વ્યક્તિની આવક, ઉંમર, નિવૃત્તિના લક્ષ્ય, અન્ય બચત, નાણાકીય જવાબદારીઓ અને જોખમ લેવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. ઓછું જોખમ પસંદ કરનાર અને નિવૃત્તિ માટે નિયમિત બચત કરવા માગતા લોકો માટે EPF મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે બજારના જોખમને સમજીને લાંબા ગાળે રોકાણ કરવા તૈયાર લોકો માટે શેરબજાર વધારાની સંપત્તિ બનાવવાનું સાધન બની શકે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કોઈપણ રોકાણ કરતા પહેલાં માત્ર ભૂતકાળના રિટર્નને જોઈને નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. તમારા નાણાકીય લક્ષ્ય અને જોખમની ક્ષમતા પ્રમાણે રોકાણનું આયોજન કરવું જોઈએ. જરૂર પડે તો યોગ્ય નાણાકીય સલાહકારની સલાહ લઈને નિર્ણય લેવો વધુ યોગ્ય છે.
