ન્યૂઝીલેન્ડ સરકારે 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયાથી દૂર રાખવા માટે મોટું પગલું ભર્યું છે. સરકારે સંસદમાં ‘ઓનલાઈન સેફ્ટી બિલ’ રજૂ કર્યું છે. આ બિલનો મુખ્ય હેતુ બાળકોને સોશિયલ મીડિયા પર થતા ઓનલાઈન ઉત્પીડન, હાનિકારક કન્ટેન્ટ, વ્યસન લગાડનારા એલ્ગોરિધમ અને સોશિયલ મીડિયાના વધુ પડતા ઉપયોગથી થતી માનસિક અસરોથી બચાવવાનો છે. જો આ બિલ કાયદો બને છે તો 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે. ખાસ વાત એ છે કે કાયદાનું પાલન કરાવવાની જવાબદારી બાળકો કે તેમના માતા-પિતાની નહીં પરંતુ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની રહેશે.
સરકારનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયાનો સતત અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ બાળકોના જીવન પર ગંભીર અસર કરી રહ્યો છે. તેમાં તેમની ઊંઘ, અભ્યાસ, પરિવાર સાથેનો સમય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનો સમાવેશ થાય છે. સરકારનું કહેવું છે કે બાળકોને ઓનલાઈન દુનિયામાં રહેલા જોખમોથી બચાવવા માટે હવે કડક નિયમો જરૂરી બની ગયા છે. ન્યૂઝીલેન્ડના વડાપ્રધાન ક્રિસ્ટોફર લક્ષને કહ્યું છે કે દેશના બાળકોની આખી પેઢીને સોશિયલ મીડિયાના કારણે નુકસાન થતું હોય તો તેને અવગણી શકાય નહીં. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે 13થી 17 વર્ષની ઉંમરના લગભગ દર ત્રીજા બાળકનો સોશિયલ મીડિયા પર દરરોજ ઓછામાં ઓછો પાંચ કલાક સમય પસાર થાય છે. આટલો લાંબો સમય સોશિયલ મીડિયા પર વિતાવવાથી બાળકોના અભ્યાસ, ઊંઘ અને પરિવાર સાથેના સંબંધો પર અસર થઈ શકે છે.
આ બિલમાં ટેક્નોલોજી કંપનીઓ માટે કડક જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ નવા નિયમોનું પાલન નહીં કરે તો તેમના પર ભારે દંડ લાદી શકાય છે. મેટા, ટિકટોક અને સ્નેપચેટ જેવી મોટી કંપનીઓ માટે તેમના વૈશ્વિક વાર્ષિક રેવેન્યુના 10 ટકા સુધીનો દંડ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈનો હેતુ કંપનીઓને નિયમોનું પાલન કરવા માટે જવાબદાર બનાવવાનો છે. સરકારનું માનવું છે કે માત્ર બાળકો અથવા તેમના માતા-પિતાને જવાબદાર બનાવવાથી સમસ્યાનું સંપૂર્ણ નિરાકરણ નહીં આવે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પાસે પોતાના યુઝર્સની ઉંમર તપાસવાની અને બાળકોને સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી હોવી જોઈએ.
બિલમાં ઉંમરની ચકાસણી એટલે કે એજ વેરિફિકેશનને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ પોતાના પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ 16 વર્ષથી મોટી છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવાની રહેશે. આ માટે અલગ-અલગ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. તેમાં ડિજિટલ આઈડી, ચહેરાની ઉંમરનો અંદાજ લગાવતી ટેક્નોલોજી, પહેલાથી ઉપલબ્ધ એકાઉન્ટની માહિતી અને સત્તાવાર દસ્તાવેજોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. એટલે જો કોઈ વ્યક્તિ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવે છે તો પ્લેટફોર્મ પાસે તેની ઉંમર ચકાસવાની વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી બની શકે છે. જો યુઝર 16 વર્ષથી નાની ઉંમરનો હોવાનું જાણવા મળે તો તેના એકાઉન્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની અથવા તેને સોશિયલ મીડિયા સેવા આપવાથી રોકવાની જવાબદારી કંપનીની રહેશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં બાળકો કે માતા-પિતા પર કોઈ સીધી પેનલ્ટી નહીં હોય. ન્યૂઝીલેન્ડના શિક્ષણ મંત્રી એરિકા સ્ટેનફોર્ડે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદાનું પાલન કરાવવાની કાનૂની જવાબદારી ટેક્નોલોજી કંપનીઓની રહેશે. એટલે જો કોઈ બાળક સોશિયલ મીડિયા વાપરતો જોવા મળે તો તેના માતા-પિતા સામે દંડની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે નહીં. જોકે, આ બિલ માટે સરકાર સામે રાજકીય પડકારો પણ છે. વડાપ્રધાન ક્રિસ્ટોફર લક્ષનની ગઠબંધન સરકારના બે મહત્વના સહયોગી પક્ષો ACT પાર્ટી અને ન્યૂઝીલેન્ડ ફર્સ્ટ આ પ્રસ્તાવને લઈને વિરોધમાં છે. ન્યૂઝીલેન્ડ ફર્સ્ટનું માનવું છે કે બાળકો સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે કે નહીં તે નક્કી કરવાની મુખ્ય જવાબદારી માતા-પિતાની હોવી જોઈએ. પક્ષને લાગે છે કે સરકાર દ્વારા સીધો પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે વાલીઓ અને પરિવારોને વધુ સત્તા આપવામાં આવવી જોઈએ.
બીજી તરફ મુખ્ય વિપક્ષી લેબર પાર્ટીએ પણ બિલ અંગે કેટલાક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. ખાસ કરીને ઉંમરની ચકાસણી કેવી રીતે કરવામાં આવશે અને તેનાથી લોકોની પ્રાઈવસી પર શું અસર થશે તે અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. તેથી લેબર પાર્ટીએ હજુ સુધી આ બિલને સંપૂર્ણ સમર્થન આપ્યું નથી. એજ વેરિફિકેશન આ સમગ્ર બિલનો સૌથી મહત્વનો અને સંવેદનશીલ મુદ્દો બની શકે છે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ જો યુઝર્સની ઉંમર ચકાસવા માટે ઓળખપત્ર, ડિજિટલ આઈડી અથવા ચહેરાની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરશે તો યુઝર્સના અંગત ડેટાની સુરક્ષા અંગે સવાલો ઊભા થઈ શકે છે.
સરકાર એક તરફ બાળકોને સુરક્ષિત રાખવા માંગે છે, પરંતુ બીજી તરફ લોકોની પ્રાઈવસીનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે. આ બંને બાબતો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે તે બિલને કાયદાનું સ્વરૂપ આપતી વખતે મોટો મુદ્દો બની શકે છે. ન્યૂઝીલેન્ડ વિશ્વનો પહેલો દેશ નથી જ્યાં 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર નિયંત્રણ લાવવાની દિશામાં પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકનાર વિશ્વના પ્રથમ દેશ તરીકે આ પ્રકારની વ્યવસ્થા લાગુ કરી હતી.
હવે દુનિયાના અન્ય દેશો પણ બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને કડક નિયમો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. ફ્રાન્સ, ઈન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, બ્રાઝિલ અને યુએઈ સહિતના દેશોએ પણ આ દિશામાં કાયદા અથવા પ્રસ્તાવો આગળ વધાર્યા છે. ઈન્ડોનેશિયામાં 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે હાઈ-રિસ્ક ગણાતા કેટલાક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટને નિષ્ક્રિય કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. ત્યાં એજ વેરિફિકેશન અને પેરેન્ટલ કંટ્રોલ જેવી વ્યવસ્થાઓને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ નિયમ 28 માર્ચ 2026થી અમલમાં આવ્યો છે.
બ્રાઝિલમાં પણ 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના સગીરોના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટને તેમના કાનૂની વાલી સાથે જોડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ નિયમ 17 માર્ચ 2026થી લાગુ થયો છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર વાલીઓની નજર વધારવાનો છે. મલેશિયાએ પણ 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે લાઇસન્સ ધરાવતા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવવાને લઈને કડક નિયમો બનાવ્યા છે. ઉંમરની ચકાસણી માટે ડિજિટલ આઈડી અથવા પાસપોર્ટનો ઉપયોગ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારા પ્લેટફોર્મ સામે ભારે દંડની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. આ નિયમ 1 જૂન 2026થી લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.
ફ્રાન્સમાં 15 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે નવા સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવવા પર નિયંત્રણ મૂકવા માટે 21 જુલાઈ 2026ના રોજ કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, બાદમાં ફ્રાન્સની બંધારણીય પરિષદે 14 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ કાયદા પર રોક લગાવી હતી. હવે ત્યાં સરકાર નવા ડ્રાફ્ટ પર કામ કરી રહી છે. આ તમામ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગનો મુદ્દો હવે માત્ર માતા-પિતા અથવા પરિવાર પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. દુનિયાની સરકારો પણ આ અંગે નિયમો બનાવવાનું શરૂ કરી રહી છે.
સોશિયલ મીડિયા બાળકો માટે માહિતી, મનોરંજન અને શિક્ષણનું સાધન બની શકે છે, પરંતુ તેના વધુ પડતા ઉપયોગથી અનેક મુશ્કેલીઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. ઓનલાઈન હેરાનગતિ, સાઇબરબુલિંગ, ખોટી માહિતી, હાનિકારક કન્ટેન્ટ અને સતત સ્ક્રીન ટાઈમ જેવા મુદ્દાઓને લઈને વિશ્વભરમાં ચિંતા વધી રહી છે. ન્યૂઝીલેન્ડનું નવું બિલ આ જ ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને લાવવામાં આવ્યું છે. જો તે સંસદમાં પસાર થઈને કાયદો બને છે તો 16 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને ન્યૂઝીલેન્ડમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. જોકે, બિલનું અંતિમ સ્વરૂપ અને તેનો અમલ કેવી રીતે થશે તે હજુ મહત્વનું છે. ખાસ કરીને ઉંમરની ચકાસણી, વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષા, માતા-પિતાની ભૂમિકા અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓ પર સંસદમાં ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
