દેશમાં તહેવારોની સિઝન શરૂ થવા સાથે ખાંડના ભાવમાં થયેલા ભારે વધારાએ સામાન્ય ગ્રાહકોની ચિંતા વધારી છે. ચા, મીઠાઈ અને અન્ય ખાદ્ય વસ્તુઓમાં રોજબરોજ વપરાતી ખાંડના ભાવમાં છેલ્લા એક મહિનામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ મુદ્દે રાજકીય ગરમાવો પણ વધ્યો છે. વિપક્ષ સરકારની નીતિઓ પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યો છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે ખાંડના ભાવ વધવા પાછળ ઇથેનોલ ઉત્પાદનને જવાબદાર ગણાવવાના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રહ્લાદ જોશીએ જણાવ્યું છે કે દેશમાં ખાંડની અછત નથી, પરંતુ રેડ રોટ નામની શેરડીની બીમારી અને અલ નીનોની હવામાન પરિસ્થિતિઓના કારણે ખાંડ સહિત કૃષિ ઉત્પાદનને અસર થઈ છે.
હાલમાં દેશના અનેક શહેરોમાં રિટેલ માર્કેટમાં એક કિલો ખાંડનો ભાવ 65 રૂપિયા અથવા તેનાથી પણ વધુ પહોંચ્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. ગ્રાહકો માટે આ વધારો ખાસ કરીને તહેવારોની સિઝનમાં ચિંતાજનક છે, કારણ કે ગણેશોત્સવ, નવરાત્રી, દશેરા, દિવાળી સહિતના તહેવારો દરમિયાન ખાંડની માંગમાં સામાન્ય રીતે વધારો થાય છે. સરકારના ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, 20 જુલાઈએ ખાંડનો સરેરાશ રિટેલ ભાવ આશરે 48.18 રૂપિયા પ્રતિ કિલો હતો, જે 20 ઓગસ્ટ સુધીમાં વધીને 55.70 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થયો હતો. એટલે કે લગભગ એક મહિનામાં ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.આ ભાવવધારા વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ ઉઠી રહ્યો છે કે જો દેશમાં ખાંડની અછત નથી તો પછી બજારમાં ભાવ કેમ વધી રહ્યા છે? આ જ મુદ્દે કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રહ્લાદ જોશીએ જણાવ્યું કે ભારતને દર વર્ષે આશરે 280 લાખ ટન ખાંડની જરૂરિયાત રહે છે અને હાલ દેશમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ ખાંડનો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ દેશમાં 20થી 25 લાખ ટનથી વધુનો સરપ્લસ સ્ટોક છે. સરકારનું કહેવું છે કે તેથી દેશમાં ખાંડની વાસ્તવિક અછત નથી અને ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર ખાંડના ઉત્પાદન પર બે મુખ્ય પરિબળોની અસર પડી છે. પહેલું કારણ છે રેડ રોટ બીમારી, જે શેરડીના પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે. બીજું કારણ છે અલ નીનો, જેના કારણે હવામાનની પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર થાય છે અને કૃષિ ઉત્પાદનને અસર થઈ શકે છે. પ્રહ્લાદ જોશીએ કહ્યું કે રેડ રોટ બીમારી અણધારી રીતે સામે આવી હતી અને અલ નીનોની પરિસ્થિતિ સાથે મળીને તેની અસર માત્ર ભારતના ખાંડ ઉત્પાદન પર જ નહીં પરંતુ વિશ્વભરના કૃષિ ઉત્પાદન પર પડી છે. સરકારના મતે ઉત્પાદન ઘટવાથી સપ્લાય પર દબાણ ઊભું થયું છે અને તેના કારણે બજારમાં ભાવ વધ્યા છે.
સરકારનું વધુ એક મહત્વનું નિવેદન એ છે કે ખાંડના ભાવ વધવા પાછળ ઇથેનોલ ઉત્પાદન જવાબદાર નથી. છેલ્લા કેટલાક સમયથી વિપક્ષનો આરોપ છે કે શેરડીમાંથી ખાંડ બનાવવાને બદલે તેનો એક હિસ્સો ઇથેનોલ બનાવવા માટે વપરાતો હોવાથી ખાંડનું ઉત્પાદન અને બજારમાં ઉપલબ્ધતા ઘટી છે. કેન્દ્ર સરકારે આ દલીલને નકારી કાઢી છે. સરકારનું કહેવું છે કે વર્તમાન ભાવવધારા પાછળ મુખ્ય કારણ ઉત્પાદન પર પડેલી હવામાન અને પાકની બીમારીની અસર છે.તહેવારો નજીક આવી રહ્યા હોવાથી સરકાર હવે બજારમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવા માટે વિવિધ પગલાં લઈ રહી છે. પ્રહ્લાદ જોશીએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે. રાજ્યોને પણ ઉપલબ્ધ ખાંડનો સ્ટોક બજારમાં લાવવા માટે જરૂરી સહયોગ આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે, જેથી ગ્રાહકોને યોગ્ય ભાવે ખાંડ મળી શકે. સરકારનો પ્રયાસ છે કે બજારમાં કૃત્રિમ અછત જેવી સ્થિતિ ઊભી ન થાય અને તહેવારો દરમિયાન વધતી માંગને પહોંચી વળવા પૂરતો પુરવઠો જળવાઈ રહે.
સરકારે વધુ એક મહત્વનું પગલું તરીકે કાચી ખાંડની અસ્થાયી આયાત કરવાનો નિર્ણય અથવા તેની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. કેન્દ્રના જણાવ્યા અનુસાર તહેવારોની સિઝનમાં ખાંડની માંગ વધવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને આ એક કામચલાઉ ઉપાય તરીકે કરવામાં આવી રહ્યો છે. જો સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ઉપલબ્ધ સ્ટોક પર દબાણ વધે તો આયાત દ્વારા બજારમાં વધારાનો પુરવઠો લાવી શકાય અને ભાવને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે. સરકારનું કહેવું છે કે આયાતનો હેતુ સ્થાનિક બજારમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવાનો છે.જોકે, સરકારના કારણોથી વિપક્ષ સંતુષ્ટ નથી. કોંગ્રેસના મહાસચિવ અને સાંસદ રણદીપ સિંહ સુરજેવાલાએ ખાંડના ભાવ અને શેરડીના ખેડૂતોને થતી ચૂકવણી અંગે સરકાર પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમનો આરોપ છે કે શેરડીના ખેડૂતોને સમયસર ચુકવણી ન મળતી હોય તો તેઓ ખેતી ચાલુ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કેમ થશે? તેમણે એવો પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે ભારત અગાઉ ખાંડની નિકાસ કરતું હતું, પરંતુ હવે ખાંડની આયાત કરવાની સ્થિતિ કેમ ઊભી થઈ છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે સરકારને માત્ર ભાવવધારાના તાત્કાલિક કારણો નહીં પરંતુ ખાંડ ઉદ્યોગની સમગ્ર નીતિ અને ખેડૂતોની સ્થિતિ અંગે પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
કોંગ્રેસ સાંસદ મનીષ તિવારીએ પણ ખાંડ સહિત અન્ય દૈનિક ઉપયોગની ચીજવસ્તુઓના વધતા ભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે ખાસ કરીને શેરડીને ઇથેનોલ બનાવવા માટે વાળવામાં આવી રહી હોવાના મુદ્દે સવાલ ઉઠાવ્યો. વિપક્ષની દલીલ છે કે જો ખાંડ બનાવવા માટે જરૂરી કાચો માલ બીજા હેતુ માટે વપરાશે તો ભવિષ્યમાં ખાંડના પુરવઠા પર દબાણ આવી શકે છે. જોકે, આ મુદ્દે કેન્દ્ર સરકારનો અભિગમ અલગ છે અને સરકાર ઇથેનોલને હાલના ભાવવધારાનું મુખ્ય કારણ માનતી નથી.
ખાંડના ભાવમાં આ વધારો માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત રહે તેવી શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. અલ નીનોની અસર વિશ્વના વિવિધ કૃષિ ઉત્પાદક દેશોમાં જોવા મળે તો શેરડીના ઉત્પાદન પર પણ અસર પડી શકે છે. જો વૈશ્વિક સ્તરે ખાંડનું ઉત્પાદન ઘટે અને સપ્લાય પર દબાણ વધે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પણ ભાવ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત જેવા મોટા ખાંડ ઉત્પાદક અને વપરાશકર્તા દેશમાં સ્થાનિક ભાવ, નિકાસ અને આયાતની નીતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું સરકાર માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.હાલ સરકારનું મુખ્ય ધ્યાન તહેવારો પહેલાં બજારમાં પૂરતો પુરવઠો જાળવી રાખવા અને ભાવવધારાને કાબૂમાં લેવા પર છે. સરકારનો દાવો છે કે દેશ પાસે હજુ પણ જરૂરિયાત કરતાં વધુ ખાંડનો સ્ટોક છે, તેથી સામાન્ય ગ્રાહક માટે ખાંડની વાસ્તવિક અછતની સ્થિતિ નથી. બીજી તરફ, બજારમાં રિટેલ ભાવમાં થયેલો વધારો ગ્રાહકો માટે વાસ્તવિક મુશ્કેલી બની રહ્યો છે. આગામી દિવસોમાં સરકાર દ્વારા બજારમાં વધારાનો સ્ટોક લાવવામાં આવે છે કે નહીં, કાચી ખાંડની આયાત કેટલી અસરકારક સાબિત થાય છે અને તહેવારો દરમિયાન માંગ વધ્યા પછી ભાવ કઈ દિશામાં જાય છે, તેના પર સૌની નજર રહેશે.
આ રીતે ખાંડના ભાવવધારાને લઈને હાલ બે અલગ દાવા સામે આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર રેડ રોટ બીમારી અને અલ નીનોને ઉત્પાદન ઘટાડાના મુખ્ય કારણો ગણાવી રહી છે અને ઇથેનોલને જવાબદાર ગણાવવાનો ઇનકાર કરી રહી છે. બીજી તરફ, વિપક્ષ ખાંડ નીતિ, ખેડૂતોને ચુકવણી અને શેરડીના ઇથેનોલ તરફના ઉપયોગ અંગે સવાલ ઉઠાવી રહ્યો છે. હવે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા આયાત અને સપ્લાય મેનેજમેન્ટના પગલાંથી સામાન્ય ગ્રાહકોને કેટલી રાહત મળે છે તે મહત્વનું રહેશે. ખાસ કરીને તહેવારોની સિઝનમાં ખાંડની વધતી માંગ વચ્ચે ભાવને કાબૂમાં રાખવો સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.
