તીસ્તાથી લઈને સિંધુ સુધી દક્ષિણ એશિયામાં પાણી હવે માત્ર કુદરતી સંસાધનનો મુદ્દો રહ્યો નથી. તે ધીમે-ધીમે રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક દબાણનું સાધન પણ બની રહ્યું છે. ભારતના બે પાડોશી દેશો પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ પાણીના મુદ્દે ભારત સામે પોતાની માગણીઓ વધુ આક્રમક રીતે રજૂ કરી રહ્યા છે. બંને દેશોની માંગ અલગ નદીઓ અને અલગ કરારો સાથે જોડાયેલી છે, પરંતુ તેમની રાજકીય ભાષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોનો સહારો લેવાની વ્યૂહરચનામાં કેટલીક સમાનતાઓ જોવા મળી રહી છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ પાણીના મુદ્દે ભારત સામે કોઈ પ્રકારનું સંયુક્ત રાજદ્વારી દબાણ ઊભું કરી રહ્યા છે? હાલ બંને દેશો વચ્ચે પાણીના મુદ્દે કોઈ સત્તાવાર સંયુક્ત મોરચો હોવાના સ્પષ્ટ પુરાવા નથી, પરંતુ બંને તરફથી અપનાવવામાં આવી રહેલી વ્યૂહરચના ભારત માટે ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ છે.
બાંગ્લાદેશે હવે ગંગા જળ સંધિ અને તીસ્તા નદીના પાણીનો મુદ્દો ફરી ઉઠાવ્યો છે. બાંગ્લાદેશના જળ સંસાધન મંત્રી મોહમ્મદ શાહિદ ઉદીન ચૌધરી અનીએ 19 ઓગસ્ટે ઢાકામાં એક સેમિનારમાં ભારત પાસે ગંગા જળ સંધિમાં ‘ગેરંટી ક્લોઝ’ સામેલ કરવાની માગ કરી હતી. તેમણે તીસ્તા નદીના પાણીના મુદ્દે પણ ભારત પાસેથી સ્પષ્ટ નિર્ણયની માંગ કરી છે. બાંગ્લાદેશની 1996માં થયેલી ગંગા જળ સંધિની અવધિ ડિસેમ્બર 2026માં પૂર્ણ થવાની છે. તેથી નવી સંધિ અથવા જૂની સંધિના નવીનીકરણ પહેલાં બાંગ્લાદેશ પોતાની માગણીઓને મજબૂત રીતે રજૂ કરવા માગે છે. બાંગ્લાદેશનું કહેવું છે કે નવી સંધિમાં પાણીની અછતના સમયગાળામાં પણ તેને ચોક્કસ ન્યૂનતમ જથ્થામાં પાણી મળવાની ખાતરી હોવી જોઈએ.
બાંગ્લાદેશના મંત્રીએ એવો દાવો કર્યો છે કે 1977ની ગંગા જળ સંધિમાં ગેરંટી ક્લોઝ હતો, પરંતુ 1996માં થયેલી 30 વર્ષની સંધિમાં તેને દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. હવે બાંગ્લાદેશ ફરીથી આ જોગવાઈ સામેલ કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. ગેરંટી ક્લોઝને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો તેનો અર્થ એવો થાય છે કે સૂકા સમયગાળામાં નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ખૂબ ઓછો થઈ જાય તો પણ બાંગ્લાદેશને નક્કી કરેલો ન્યૂનતમ જથ્થો મળતો રહે. 1996ની ગંગા જળ સંધિ હેઠળ ફરક્કા બેરેજ પર પાણીનો પ્રવાહ 70 હજાર ક્યુસેકથી ઓછો હોય ત્યારે પાણીના વિતરણ માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. 11 માર્ચથી 10 મેનો સમયગાળો ખાસ સંવેદનશીલ ગણાય છે. આ સમય દરમિયાન પાણીના ઉપલબ્ધ જથ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને બંને દેશો વચ્ચે પાણીના વિતરણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. બાંગ્લાદેશની નવી માંગ એ છે કે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઓછી હોય ત્યારે પણ તેના હિસ્સાની ચોક્કસ ખાતરી હોવી જોઈએ.
તીસ્તા નદીનો મુદ્દો પણ લાંબા સમયથી ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ચર્ચામાં છે. ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશમાં તીસ્તાના પાણીની વહેંચણીને મહત્વપૂર્ણ રાજકીય અને આર્થિક મુદ્દો માનવામાં આવે છે. બાંગ્લાદેશના મંત્રીએ કહ્યું છે કે તેમનો દેશ ભારત સાથેના સંબંધો બગાડવા માંગતો નથી, પરંતુ તીસ્તા પ્રોજેક્ટને આગળ વધારવા માટે તે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે એવો પણ સંકેત આપ્યો છે કે જો દ્વિપક્ષીય વાતચીતથી ઉકેલ નહીં આવે તો બાંગ્લાદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોનો સંપર્ક કરી શકે છે. આ નિવેદન મહત્વનું છે, કારણ કે પાણીના મુદ્દાને દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવાની વાત બંને દેશોના રાજદ્વારી અભિગમમાં એક સમાનતા દર્શાવે છે. બાંગ્લાદેશે જૂન 2025માં UNECE વોટર કન્વેન્શન પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તે ભારતીય ઉપખંડમાંથી આ કન્વેન્શનમાં જોડાનાર પ્રથમ દેશ બન્યો હતો. ભારત આ કન્વેન્શનનો સભ્ય નથી. તેથી આ કન્વેન્શનની ભારત પર સીધી બાધ્યકારી અસર થતી નથી. તેમ છતાં બાંગ્લાદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય જળ વ્યવસ્થાપન અને પાણી વહેંચણીના સિદ્ધાંતોના સંદર્ભમાં પોતાની માંગને રજૂ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
બીજી તરફ પાકિસ્તાનનો પાણીનો મુદ્દો સિંધુ જળ સંધિ સાથે જોડાયેલો છે. એપ્રિલ 2026માં પાકિસ્તાને સિંધુ જળ સંધિ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાને યુનાઇટેડ નેશન્સ સુરક્ષા પરિષદમાં ઉઠાવ્યો હતો. પાકિસ્તાન ભારત સાથેના જળ વિવાદને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન અને ભારત વચ્ચે 1960માં સિંધુ જળ સંધિ થઈ હતી. આ સંધિ હેઠળ સિંધુ નદી પ્રણાલીની નદીઓના પાણીના ઉપયોગ અંગે બંને દેશો વચ્ચે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. જોકે, ભારત અને પાકિસ્તાનના સંબંધોમાં તણાવ વધતા આ સંધિ પણ સતત રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બની છે.
પાકિસ્તાન દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પાણીનો મુદ્દો ઉઠાવવાનો પ્રયાસ અને હવે બાંગ્લાદેશ દ્વારા ગંગા-તીસ્તાના મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચનો સંકેત આપવો ભારત માટે ધ્યાન આપવા જેવી બાબત છે. બંને દેશો અલગ-અલગ નદીઓ અને અલગ સંધિઓ અંગે પોતાની ફરિયાદો રજૂ કરી રહ્યા છે, પરંતુ બંનેની વ્યૂહરચનામાં પાણીના મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી ચર્ચાનો ભાગ બનાવવાની સમાનતા જોવા મળે છે. જોકે, આને સીધો પાકિસ્તાન-બાંગ્લાદેશ સંયુક્ત મોરચો ગણવો હાલ યોગ્ય નહીં બને. બંને દેશોની ભારત સાથેની ભૂગોળ, રાજકીય સ્થિતિ અને પાણી સંબંધિત સમસ્યાઓ અલગ છે. પાકિસ્તાનનો મુખ્ય મુદ્દો સિંધુ નદી પ્રણાલી અને સિંધુ જળ સંધિ છે, જ્યારે બાંગ્લાદેશનો મુખ્ય મુદ્દો ગંગા અને તીસ્તાના પાણી સાથે જોડાયેલો છે.
બાંગ્લાદેશ માટે ગંગા અને તીસ્તાનું પાણી માત્ર રાજદ્વારી મુદ્દો નથી. નદીના પાણી પર લાખો લોકોની ખેતી, પીવાનું પાણી અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર નિર્ભર છે. ખાસ કરીને સૂકા મહિનાઓમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટતી હોવાથી પાણી વહેંચણીનો મુદ્દો વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે. ભારત માટે પણ આ મુદ્દો સરળ નથી. ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ ખેતી, પીવાના પાણી અને ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટે થાય છે. કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય પાણી કરારમાં ભારતે પોતાના રાજ્યોના હિતો અને પાણીની ઉપલબ્ધતાને ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે. તીસ્તાના મામલે પશ્ચિમ બંગાળની ચિંતાઓ પણ લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહી છે.
ગંગા જળ સંધિનું નવીનીકરણ નજીક આવતા ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીનો મુદ્દો ફરી મહત્વનો બનશે. બાંગ્લાદેશ ગેરંટી ક્લોઝની માંગને આગળ વધારશે તો ભારતે પોતાની પાણીની જરૂરિયાતો અને સંઘીય માળખાને ધ્યાનમાં રાખીને તેનો જવાબ આપવો પડશે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન સાથે પાણીનો મુદ્દો વધુ સંવેદનશીલ છે, કારણ કે બંને દેશો વચ્ચે પહેલેથી જ રાજકીય અને સુરક્ષા સંબંધોમાં તણાવ છે. તેથી સિંધુ જળ સંધિને લઈને કોઈપણ પગલું માત્ર પાણીના મુદ્દા પૂરતું સીમિત રહેતું નથી, પરંતુ તે બંને દેશોના વ્યાપક સંબંધો સાથે પણ જોડાઈ જાય છે.
આ સમગ્ર સ્થિતિમાં ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે પાણીના મુદ્દાને રાજદ્વારી તણાવમાં ફેરવાતા અટકાવવામાં આવે અને સાથે જ પોતાના પાણીના હિતોનું પણ રક્ષણ કરવામાં આવે. ભારત જો બાંગ્લાદેશ સાથે ગંગા અને તીસ્તા મુદ્દે દ્વિપક્ષીય વાતચીત ચાલુ રાખે તો આંતરરાષ્ટ્રીયકરણના પ્રયાસોને પણ મર્યાદિત કરી શકાય છે. પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ બંને દ્વારા પાણી સંબંધિત મુદ્દાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ સુધી લઈ જવાની તૈયારી ભારત માટે એક રાજદ્વારી પડકાર બની શકે છે. પરંતુ હાલની સ્થિતિને જોઈને એવું કહેવું વહેલું હશે કે બંને દેશોએ ભારત સામે પાણીના મુદ્દે કોઈ ઔપચારિક સંયુક્ત મોરચો બનાવી લીધો છે.
હાલ એટલું ચોક્કસ છે કે દક્ષિણ એશિયામાં પાણીની રાજનીતિ વધુ મહત્વની બની રહી છે. તીસ્તાથી લઈને ગંગા અને સિંધુ સુધી નદીઓના પાણીનો મુદ્દો હવે માત્ર પાણી વહેંચણીનો પ્રશ્ન નથી રહ્યો. તે રાજદ્વારી સંબંધો, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો, કૃષિ, અર્થતંત્ર અને રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડાયેલો મુદ્દો બની ગયો છે. આગામી મહિનાઓમાં ગંગા જળ સંધિની નવી વ્યવસ્થા અંગે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની ચર્ચા મહત્વપૂર્ણ રહેશે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન સિંધુ જળ સંધિના મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર કેટલો આગળ લઈ જાય છે તે પણ નજરમાં રહેશે. જો બંને દેશો પોતાની ફરિયાદોને સતત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉઠાવતા રહેશે, તો ભારતે પણ પાણીની કૂટનીતિમાં વધુ સક્રિય અને સંતુલિત અભિગમ અપનાવવો પડશે. આથી હાલ તેને ભારત સામે પાકિસ્તાન-બાંગ્લાદેશનું સંયુક્ત મોરચું કહેવું યોગ્ય નથી, પરંતુ બંને પડોશી દેશો દ્વારા પાણીના મુદ્દે અપનાવવામાં આવી રહેલી સમાન રાજદ્વારી વ્યૂહરચના ભારત માટે ચોક્કસપણે સતર્ક રહેવાનો સંકેત છે.
