ઇઝરાયલ અને તુર્કી વચ્ચે સીરિયાને લઈને તણાવ સતત વધી રહ્યો છે; ઇઝરાયલના એક અખબારમાં છપાયેલા વિશ્લેષણમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જો તુર્કીની સેના સીરિયામાં તૈનાત થાય તો NATOના Article 5 હેઠળ તુર્કીને ઇઝરાયલના હુમલાથી આપમેળે સુરક્ષા મળવાની ગેરંટી નહીં રહે
ઇઝરાયલ અને તુર્કી વચ્ચે સીરિયાને લઈને વધતો તણાવ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે. બંને દેશો સીધી સૈન્ય અથડામણથી હાલમાં દૂર છે, પરંતુ સીરિયામાં બંનેના વધતા સૈન્ય હિતો અને પ્રભાવને કારણે પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની રહી છે. આ દરમિયાન ઇઝરાયલના જમણેરી અખબાર ‘ઇઝરાયલ હાયોમ’માં પ્રકાશિત એક લેખમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જો તુર્કીની સેના સીરિયામાં તૈનાત થાય અને ઇઝરાયલ ત્યાં તુર્કીના સૈનિકો અથવા સૈન્ય માળખાને નિશાન બનાવે, તો તુર્કીને માત્ર NATOનું સભ્ય હોવાના કારણે Article 5 હેઠળ આપમેળે રક્ષણ મળવું જરૂરી નથી. જોકે, આ ઇઝરાયલ સરકારનું સત્તાવાર નિવેદન નથી, પરંતુ અખબારમાં પ્રકાશિત એક ઓપિનિયન/વિશ્લેષણ છે.
આખો વિવાદ સીરિયાથી શરૂ થયો
ઇઝરાયલ અને તુર્કી વચ્ચે વધતા તણાવના કેન્દ્રમાં હાલ સીરિયા છે. સીરિયામાં બશર અલ-અસદની સરકારના પતન બાદ ત્યાં સત્તા અને સૈન્ય સમીકરણોમાં મોટો ફેરફાર થયો છે. તુર્કી સીરિયાની નવી સરકાર સાથે નજીકથી કામ કરી રહ્યું છે અને સીરિયાની સેનાને તાલીમ તથા સૈન્ય માળખું મજબૂત કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ ઇઝરાયલને આશંકા છે કે સીરિયામાં તુર્કીનો વધતો સૈન્ય પ્રભાવ તેની સુરક્ષા માટે નવી મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.રિપોર્ટ મુજબ, 2025માં તુર્કીની સૈન્ય ટીમોએ સીરિયામાં આવેલા T4, પાલમાયરા અને હમા જેવા સૈન્ય ઠેકાણાઓનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. આ પ્રવૃત્તિઓને કારણે ઇઝરાયલની ચિંતા વધી રહી છે કે સીરિયા ભવિષ્યમાં તુર્કીના વધુ મોટા સૈન્ય પ્રભાવનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
ઇઝરાયલે સીરિયન એરબેઝ પર કર્યો હવાઈ હુમલો
આ તણાવ વચ્ચે ઇઝરાયલે ઉત્તરી સીરિયામાં આવેલા અબુ અલ-દુહુર એરબેઝ પર હવાઈ હુમલો કર્યો હતો. ઇઝરાયલનું કહેવું હતું કે આ એરબેઝ પર તુર્કીની સેના તૈનાત થવાની શક્યતા હતી અને તે ઇઝરાયલની સુરક્ષા માટે જોખમ બની શકે છે. આ હુમલાથી એરબેઝના રનવે સહિત કેટલાક સૈન્ય માળખાને નુકસાન થયું હતું.જોકે સીરિયાના અધિકારીઓએ ઇઝરાયલના આ દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો. સીરિયાના વિદેશ મંત્રી અસદ અલ-શૈબાનીએ જણાવ્યું હતું કે અબુ અલ-દુહુર ખાતે કોઈ કાયમી તુર્કી સૈન્ય બેઝ બનાવવાની યોજના નહોતી. સીરિયન પક્ષના જણાવ્યા મુજબ ત્યાં તુર્કીની હાજરી અંગે જે વાત થઈ રહી હતી તે સૈન્ય તૈનાતી નહીં, પરંતુ ટેક્નિકલ કામ સાથે સંબંધિત હતી.
તુર્કીએ ઇઝરાયલના દાવાને ફગાવ્યો
તુર્કીએ પણ ઇઝરાયલના આરોપોને સ્વીકાર્યા નથી. અંકારા તરફથી ઇઝરાયલની કાર્યવાહી સામે કડક વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. તુર્કીનું કહેવું છે કે ઇઝરાયલે સીરિયામાં કરેલો હુમલો અનાવશ્યક અને ખતરનાક રીતે તણાવ વધારનાર છે. તુર્કીએ ઇઝરાયલની કાર્યવાહી પર સીરિયાની સાર્વભૌમત્વના ઉલ્લંઘનનો પણ આરોપ લગાવ્યો છે.આ સમગ્ર મામલામાં તુર્કી અને ઇઝરાયલના અલગ-અલગ દાવાઓ સામે આવી રહ્યા છે. ઇઝરાયલ સીરિયામાં તુર્કીની સંભવિત સૈન્ય હાજરીને સુરક્ષા જોખમ તરીકે જોઈ રહ્યું છે, જ્યારે તુર્કી સીરિયાની સુરક્ષા અને પુનર્નિર્માણમાં સહયોગની વાત કરી રહ્યું છે.
NATOનું Article 5 શું કહે છે?
હવે સૌથી મોટો સવાલ NATOના Article 5ને લઈને ઊભો થયો છે. Article 5 NATOના સામૂહિક રક્ષણના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલું છે. સામાન્ય રીતે તેનો અર્થ એવો થાય છે કે NATOના કોઈ સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને સમગ્ર ગઠબંધન સામેના હુમલા તરીકે જોવામાં આવી શકે છે અને સભ્ય દેશો જરૂરી સહાય અંગે પગલાં લઈ શકે છે.પરંતુ ઇઝરાયલ હાયોમમાં પ્રકાશિત લેખનો દાવો એ છે કે NATOનું સામૂહિક રક્ષણ મુખ્યત્વે સભ્ય દેશના પોતાના પ્રદેશની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું છે. જો તુર્કીની સેના સીરિયાની જમીન પર તૈનાત હોય, તો માત્ર ત્યાં તુર્કીના સૈનિકો હાજર હોવાને કારણે તે જમીનને તુર્કીનો પ્રદેશ માનવામાં નહીં આવે. તેથી જો ઇઝરાયલ સીરિયામાં તુર્કીની સૈન્ય હાજરીને નિશાન બનાવે તો Article 5 આપમેળે લાગુ પડશે કે નહીં તે પ્રશ્ન બની શકે છે.
પરંતુ ‘લૂપહોલ’ અંગેનો દાવો અંતિમ કાયદાકીય સ્થિતિ નથી
મીડિયાના અહેવાલમાં પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે Article 5 હેઠળ NATO કઈ રીતે પ્રતિસાદ આપશે તે વાસ્તવિક હુમલાની પરિસ્થિતિ અને NATOના સભ્ય દેશોના નિર્ણય પર આધારિત રહેશે. એટલે ‘લૂપહોલ’ શબ્દને અંતિમ અને નિશ્ચિત કાયદાકીય સ્થિતિ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. જો ભવિષ્યમાં તુર્કીના સૈનિકો સીરિયામાં હાજર હોય અને તેમની સામે ઇઝરાયલની સૈન્ય કાર્યવાહી થાય, તો NATOમાં તે ઘટના અંગે ગંભીર રાજકીય અને સૈન્ય ચર્ચા થઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર Article 5નું અસ્તિત્વ જોઈને અગાઉથી નક્કી કરી શકાય નહીં કે NATO ચોક્કસ રીતે શું કરશે.
ઇઝરાયલને તુર્કીની સીરિયામાં વધતી હાજરીથી કેમ ચિંતા?
સીરિયામાં તુર્કીનો પ્રભાવ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપથી વધ્યો છે. તુર્કી નવી સીરિયન સરકારની સાથે સૈન્ય અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે સહયોગ વધારી રહ્યું છે. ઇઝરાયલને આશંકા છે કે સીરિયામાં તુર્કીની વધતી સૈન્ય ક્ષમતા અને માળખાકીય હાજરી ભવિષ્યમાં તેની સામે વ્યૂહાત્મક પડકાર બની શકે છે.ઇઝરાયલની ચિંતા માત્ર તુર્કીના સૈનિકોની સંખ્યા સુધી મર્યાદિત નથી. સીરિયામાં એરબેઝ, હવાઈ ક્ષમતા, ડ્રોન, હથિયારો અને અન્ય સૈન્ય માળખાના વિકાસથી સમગ્ર પ્રદેશનું શક્તિ સંતુલન બદલાઈ શકે છે. તેથી ઇઝરાયલ સીરિયામાં તુર્કીની સૈન્ય ગતિવિધિઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે.
મોસાદ અને સીરિયન અધિકારીઓ વચ્ચે પણ ચર્ચા થઈ હતી
આ તણાવ વચ્ચે ઇઝરાયલની ગુપ્તચર એજન્સી મોસાદના વડા રોમન ગોફમેન અને સીરિયાના વિદેશ મંત્રી અસદ અલ-શૈબાની વચ્ચે 14 ઓગસ્ટે ફોન પર વાતચીત થઈ હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે. આ વાતચીતમાં સીરિયામાં તુર્કીની વધતી સૈન્ય હાજરી અંગે ચર્ચા થઈ હતી.જો કે રિપોર્ટ અનુસાર ઇઝરાયલ તરફથી સીરિયામાં તુર્કીની સૈન્ય ગતિવિધિઓ, હથિયારો અને ડ્રોન સપ્લાય જેવા મુદ્દાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ ચર્ચાના થોડા દિવસ બાદ અબુ અલ-દુહુર એરબેઝ પર ઇઝરાયલી હુમલો થયો હતો.
અમેરિકા પણ વચ્ચે આવ્યું
ઇઝરાયલ અને તુર્કી બંને અમેરિકા સાથે મહત્વપૂર્ણ સંબંધ ધરાવે છે. તેથી સીરિયામાં બંને વચ્ચે વધી રહેલો તણાવ અમેરિકાને પણ ચિંતિત કરી રહ્યો છે. અમેરિકાના સીરિયા માટેના વિશેષ દૂત અને તુર્કીમાં અમેરિકી રાજદૂત ટોમ બેરેકે ઇઝરાયલના એરસ્ટ્રાઈકને અનાવશ્યક તણાવ વધારનાર પગલું ગણાવ્યું છે. તેમણે ઇઝરાયલ, તુર્કી અને સીરિયા વચ્ચે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે, જેથી ખોટી માહિતી અથવા ગેરસમજને કારણે સૈન્ય અથડામણ ન થાય.પરંતુ હાલ તો અમેરિકા આ ત્રણેય પક્ષો વચ્ચે deconfliction mechanism એટલે કે સૈન્ય ગેરસમજ અને અચાનક અથડામણ ટાળવા માટે સંકલન વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે.
શું ખરેખર ઇઝરાયલ-તુર્કી યુદ્ધ થઈ શકે?
હાલની સ્થિતિમાં ઇઝરાયલ અને તુર્કી વચ્ચે સીધું યુદ્ધ શરૂ થયું નથી. પરંતુ સીરિયામાં બંને દેશોના હિતો એકબીજાથી ટકરાઈ રહ્યા છે. તુર્કી સીરિયામાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માગે છે, જ્યારે ઇઝરાયલ સીરિયામાં પોતાના માટે ઊભા થઈ શકે તેવા સુરક્ષા જોખમોને રોકવા માગે છે.મહત્વ નું છે કે આ કારણે કોઈ સૈન્ય ઘટના, ખોટી ઓળખ, ડ્રોન અથવા હવાઈ હુમલો પરિસ્થિતિને ઝડપથી ગંભીર બનાવી શકે છે. ખાસ કરીને જો તુર્કીની નિયમિત સેના સીરિયામાં મોટા પ્રમાણમાં તૈનાત થાય અને ઇઝરાયલ તેની સામે કાર્યવાહી કરે તો બંને દેશો વચ્ચે સીધી ટક્કરનું જોખમ વધી શકે છે.
NATO માટે પણ મુશ્કેલ સ્થિતિ બની શકે
જો આવું થાય તો NATO માટે પણ સ્થિતિ સરળ નહીં રહે. એક તરફ તુર્કી NATOનો સભ્ય દેશ છે, જ્યારે બીજી તરફ ઇઝરાયલ NATOનો સભ્ય નથી પરંતુ અમેરિકા સહિત પશ્ચિમી દેશો સાથે તેના મજબૂત વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે.આથી સીરિયામાં તુર્કી અને ઇઝરાયલ વચ્ચેની સીધી અથડામણ માત્ર બે દેશોનો મુદ્દો ન રહે અને તેમાં અમેરિકા તથા NATOના અન્ય દેશો પણ રાજકીય રીતે સામેલ થવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે Article 5નો ઉપયોગ કેવી રીતે થશે તે સંપૂર્ણપણે ઘટનાની પ્રકૃતિ અને NATO સભ્ય દેશોના નિર્ણય પર આધારિત રહેશે.
‘લૂપહોલ’ કરતાં મોટો છે સીરિયાનો શક્તિ સંઘર્ષ
હાલમાં ‘NATO પણ નહીં બચાવે’ એવો દાવો એક ઇઝરાયલી અખબારમાં પ્રકાશિત વિશ્લેષણ પર આધારિત છે, તેને NATOની સત્તાવાર સ્થિતિ તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે તુર્કી જો સીરિયામાં સૈન્ય તૈનાત કરે તો તે સૈનિકો તુર્કીના પોતાના પ્રદેશ પર નહીં પરંતુ સીરિયાની જમીન પર હશે,અને આવી પરિસ્થિતિમાં NATOના Article 5ની વ્યાખ્યા અને તેનો સંભવિત ઉપયોગ જટિલ બની શકે છે.બીજી તરફ સીરિયામાં ઇઝરાયલ અને તુર્કીના વ્યૂહાત્મક હિતો સતત ટકરાઈ રહ્યા છે. અબુ અલ-દુહુર એરબેઝ પર ઇઝરાયલના હુમલા બાદ બંને દેશો વચ્ચે નિવેદનબાજી વધુ તીવ્ર બની છે. તુર્કી ઇઝરાયલની કાર્યવાહીનો વિરોધ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઇઝરાયલ સીરિયામાં તુર્કીની વધતી સૈન્ય હાજરીને પોતાની સુરક્ષા માટે જોખમ માની રહ્યું છે.
હાલ સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે NATO તુર્કીને બચાવશે કે નહીં, પરંતુ એ છે કે સીરિયામાં તુર્કી અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વધતો સૈન્ય તણાવ ક્યાં સુધી પહોંચશે. જો બંને દેશોની સેનાઓ સીધી સામસામે આવે તો મધ્યપૂર્વનું આ નવું શક્તિ સંતુલન અમેરિકા અને NATO માટે પણ મોટો વ્યૂહાત્મક પડકાર બની શકે છે.
