અવિનાશ પાંડેને મેરઠથી હટાવી લખનૌ DGP હેડક્વાર્ટર સાથે જોડાયા
ઉત્તર પ્રદેશની યોગી આદિત્યનાથ સરકારે ગુરુવારે મોડી રાત્રે મોટો વહીવટી ફેરફાર કર્યો છે. રાજ્યના કુલ 9 IPS અધિકારીઓની બદલી કરવામાં આવી છે. આ યાદીમાં મેરઠના SSP અવિનાશ પાંડેનું નામ પણ સામેલ છે. મેરઠમાં દલિત વિદ્યાર્થીની લલિતા ગૌતમની હત્યાના વિરોધ દરમિયાન થયેલા પોલીસ લાઠીચાર્જ અને ત્યારબાદ પોલીસ વેનમાં એક પ્રદર્શનકારીને થપ્પડ મારવાના કથિત વીડિયો બાદ અવિનાશ પાંડે સતત ચર્ચામાં રહ્યા હતા. હવે તેમને મેરઠના SSP પદ પરથી હટાવીને લખનૌમાં DGP હેડક્વાર્ટર સાથે SP તરીકે જોડવામાં આવ્યા છે.
આ બદલીને માત્ર સામાન્ય વહીવટી ફેરફાર તરીકે જોવામાં આવી રહી નથી. રાજકીય વિશ્લેષણમાં તેને દલિત સમાજમાં વધતા અસંતોષને શાંત કરવા અને આગામી ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી 2027 પહેલાં સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા રાજકીય સંદેશ સાથે પણ જોડવામાં આવી રહી છે. જોકે સરકાર દ્વારા સત્તાવાર રીતે આ બદલીનું કારણ ‘થપ્પડ કાંડ’ હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી; અહેવાલમાં આ ઘટનાને સંભવિત કારણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.
5 જુલાઈએ લલિતા ગૌતમની હત્યા, 8 જુલાઈએ વિરોધ પ્રદર્શન
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત મેરઠમાં 20 વર્ષીય દલિત વિદ્યાર્થીની લલિતા ગૌતમની હત્યાથી થઈ હતી. લલિતાની 5 જુલાઈએ હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ ઘટનાથી દલિત સમાજમાં ભારે રોષ ફેલાયો હતો. પરિવાર અને સમાજના લોકો આરોપીઓ સામે કડક કાર્યવાહી અને ન્યાયની માંગ કરી રહ્યા હતા. આ જ માંગ સાથે 8 જુલાઈએ દલિત સમાજના લોકો મેરઠ કલેક્ટર કચેરીની બહાર વિરોધ પ્રદર્શન કરવા પહોંચ્યા હતા.પ્રદર્શન દરમિયાન સ્થિતિ તંગ બની ગઈ હતી. પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે ઘર્ષણ થયું અને ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો હતો. આ કાર્યવાહી દરમિયાન મેરઠના SSP અવિનાશ પાંડે પણ સ્થળ પર હાજર હતા. પોલીસની કાર્યવાહી અને ત્યારબાદ સામે આવેલા વીડિયો બાદ આ સમગ્ર મામલો વધુ ગંભીર રાજકીય મુદ્દો બની ગયો હતો.
પોલીસ વેનમાં ઘૂસીને પ્રદર્શનકારીને થપ્પડ માર્યાનો વીડિયો વાયરલ
લાઠીચાર્જ દરમિયાન કેટલાક લોકોને પોલીસે કસ્ટડીમાં લીધા હતા. આ જ સમયે SSP અવિનાશ પાંડેનો એક વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી વાયરલ થયો હતો. વીડિયોમાં તેઓ એક પોલીસ વેનની અંદર જઈને વકીલ રવિ ગૌતમને થપ્પડ મારતા દેખાયા હતા. આ વીડિયાએ રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે ભારે ચર્ચા જગાવી હતી. વિપક્ષી પક્ષો અને દલિત સંગઠનોએ પોલીસ અધિકારીની કાર્યવાહી સામે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.પોલીસ તરફથી આ ઘટનાને લઈને અલગ દલીલ પણ આપવામાં આવી હતી. SSP અવિનાશ પાંડેના જણાવ્યા પ્રમાણે, કસ્ટડીમાં લેવામાં આવેલા રવિ ગૌતમે પોલીસ વેનની અંદર ફાંસો લગાવી આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ માહિતી મળ્યા બાદ તેઓ સ્થળ પર પહોંચ્યા હતા. પોલીસે આ સમગ્ર ઘટનાને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવા સાથે જોડીને સમજાવી હતી.પરંતુ થપ્પડ મારતો વીડિયો જાહેરમાં આવ્યા બાદ આ મામલો માત્ર પોલીસ કાર્યવાહી પૂરતો રહ્યો નહોતો. વિપક્ષ અને દલિત સંગઠનોએ તેને પોલીસની કથિત કઠોરતા અને માનવ અધિકારો સાથે જોડ્યો હતો.
BSPથી લઈને આઝાદ સમાજ પાર્ટી સુધી વિરોધ
SSP અવિનાશ પાંડેના થપ્પડ મારવાના વીડિયો બાદ મેરઠનો મામલો રાજકીય રીતે ગરમાયો હતો. બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP)થી લઈને આઝાદ સમાજ પાર્ટી સુધી વિવિધ દલિત રાજકીય સંગઠનોએ આ ઘટનાનો વિરોધ કર્યો હતો. દલિત સમાજના કેટલાક સંગઠનો અને નેતાઓએ અવિનાશ પાંડેને પદ પરથી હટાવવાની માંગ કરી હતી.આઝાદ સમાજ પાર્ટીના પ્રમુખ અને સાંસદ ચંદ્રશેખર આઝાદ સહિત અન્ય વિપક્ષી નેતાઓએ પણ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે પોલીસ કાર્યવાહી સામે વિરોધ કર્યો અને SSP વિરુદ્ધ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી. અહેવાલ મુજબ, આ મુદ્દે 10 દિવસનું અલ્ટીમેટમ પણ આપવામાં આવ્યું હતું.ચંદ્રશેખર આઝાદ પોતે લલિતા ગૌતમના પરિવારને મળવા અને પોલીસ કાર્યવાહીથી અસરગ્રસ્ત લોકોને મળવા મેરઠ જઈ રહ્યા હતા.આ દરમિયાન તેમને રૂહાના ટોલ પ્લાઝા પાસે પોલીસે રોક્યા હતા, જેના કારણે પોલીસ અને તેમની વચ્ચે પણ તીખી બોલાચાલી થઈ હતી. આ ઘટનાએ સમગ્ર મામલાને વધુ રાજકીય બનાવ્યો હતો.
NHRCએ પણ લીધો હતો સંજ્ઞાન
મેરઠના લાઠીચાર્જ અને થપ્પડ કાંડની અસર એટલી વધી કે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC)એ પણ આ મામલે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. અહેવાલ મુજબ NHRCએ ઉત્તર પ્રદેશના DGP અને ગૃહ સચિવ પાસેથી આ મામલે જવાબ માંગ્યો હતો. એટલે કે આ વિવાદ હવે માત્ર સ્થાનિક પોલીસ કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત રહ્યો નહોતો, પરંતુ માનવ અધિકારોના સ્તરે પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો.આ મામલે બાદમાં કાનૂની કાર્યવાહી માટે પણ પ્રયાસ થયો હતો. 23 જુલાઈના અહેવાલ મુજબ, મેરઠના થપ્પડ કાંડ અને લાઠીચાર્જને લઈને SSP અવિનાશ પાંડે સહિત લગભગ 50 પોલીસકર્મીઓ સામે કેસ નોંધવાની માંગ સાથે SC-ST કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘન અને કથિત અભદ્ર વર્તન જેવા આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા.
હવે અવિનાશ પાંડે મેરઠથી બહાર
હવે યોગી સરકારે અવિનાશ પાંડેને મેરઠના SSP પદ પરથી હટાવી દીધા છે. તેમને DGP હેડક્વાર્ટર, લખનૌ ખાતે SP પદ પર જોડવામાં આવ્યા છે. એટલે કે તેમને કોઈ બીજા જિલ્લાના પોલીસ વડા તરીકે નવી જવાબદારી આપવામાં આવી નથી, પરંતુ હેડક્વાર્ટર સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આ પ્રકારની પોસ્ટિંગને સામાન્ય રીતે ‘શંટિંગ’ તરીકે જોવામાં આવે છે.આ જ વહીવટી ફેરફારમાં સંભલના ચર્ચિત IPS અધિકારી કે.કે. બિશ્નોઈની પણ બદલી કરવામાં આવી છે. તેમને સંભલમાંથી હટાવીને બિજનૌરના પોલીસ કેપ્ટન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. રાજ્યમાં કુલ 9 IPS અધિકારીઓની બદલી કરવામાં આવી છે.
શું ‘થપ્પડ કાંડ’ને કારણે થઈ બદલી?
સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે અવિનાશ પાંડેની બદલીનું કારણ શું છે? સત્તાવાર બદલી આદેશમાં જો કોઈ અલગ કારણ દર્શાવવામાં આવ્યું હોય તો તે અહીં સ્પષ્ટ રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી.મેરઠના થપ્પડ કાંડને તેમની બદલી સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. લલિતા ગૌતમ હત્યાના વિરોધ દરમિયાન થયેલા લાઠીચાર્જ અને પોલીસ વેનમાં પ્રદર્શનકારીને થપ્પડ મારવાના વીડિયોએ તેમની છબી અંગે રાજકીય ચર્ચા ઊભી કરી હતી અને ત્યારથી જ તેમના વિરુદ્ધ કાર્યવાહી થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી હતી.સરકારના આ નિર્ણયને રાજકીય વિશ્લેષકો દલિત સમાજમાં ઊભા થયેલા અસંતોષને ઘટાડવાના પ્રયાસ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને દલિત મતદારોનું મહત્વ ઘણું છે. અહેવાલ મુજબ ઉત્તર પ્રદેશમાં લગભગ 22 ટકા દલિત મતદારો છે અને રાજ્યની 84 વિધાનસભા બેઠકો અનુસૂચિત જાતિ માટે અનામત છે. તેથી દલિત સમાજની નારાજગી કોઈપણ રાજકીય પક્ષ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
યોગી સરકારનો મોટો રાજકીય સંદેશ?
મેરઠના SSPને હટાવવાના નિર્ણયને લઈને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા છે કે યોગી સરકાર દલિત સમાજને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવા માગે છે કે પોલીસ અથવા પ્રશાસન તરફથી કોઈ પણ પ્રકારની કઠોરતા કે કથિત બળપ્રયોગને સરકાર સહન નહીં કરે. ખાસ કરીને જ્યારે વિપક્ષ આ મુદ્દાને ચૂંટણીમાં મોટો મુદ્દો બનાવવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે આ નિર્ણયને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભાજપ દલિત મતદારોની નારાજગી વધારવા માંગતી નથી, કારણ કે ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીમાં દલિત મતદારો અનેક બેઠકો પર પરિણામને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. લલિતા ગૌતમ હત્યા કેસ, ત્યારબાદ થયેલો લાઠીચાર્જ અને SSPનો વાયરલ વીડિયો—આ ત્રણેય બાબતોને વિપક્ષ દ્વારા સરકાર સામે મુદ્દો બનાવવામાં આવી રહી હતી. આવી સ્થિતિમાં અવિનાશ પાંડેને મેરઠથી હટાવવાનો નિર્ણય રાજકીય રીતે પણ મહત્વનો સંદેશ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
મેરઠની ઘટનાએ શું સવાલો ઊભા કર્યા?
આ સમગ્ર ઘટનાએ પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચેની અથડામણ, કસ્ટડીમાં રહેલા વ્યક્તિ સાથે પોલીસના વર્તન અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાના નામે કરવામાં આવતી કાર્યવાહી અંગે અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. પોલીસનું કહેવું હતું કે પ્રદર્શન દરમિયાન અશાંતિ ફેલાવવાનો પ્રયાસ થયો હતો અને પરિસ્થિતિ કાબૂમાં લેવા માટે કાર્યવાહી જરૂરી બની હતી. બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓ અને દલિત સંગઠનોનું કહેવું હતું કે તેઓ લલિતા ગૌતમને ન્યાય અપાવવા માટે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરી રહ્યા હતા અને તેમની સામે બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો.
આ ઘટનામાં પોલીસ તરફથી પણ ઈજાઓ થઈ હતી અને મહિલા પોલીસકર્મી સહિત 11 પોલીસકર્મીઓ ઘાયલ થયા હોવાનું જણાવાયું હતું. પોલીસનો દાવો હતો કે પ્રદર્શન દરમિયાન કેટલાક તત્વોએ પોલીસ પર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેના પગલે લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ કાર્યવાહી સામે આક્ષેપો કર્યા હતા.અવિનાશ પાંડેને મેરઠમાંથી હટાવ્યા બાદ લલિતા ગૌતમ હત્યા કેસ અને 8 જુલાઈના વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા વિવાદ પર રાજકીય ગરમાવો થોડો ઘટે છે કે નહીં તે જોવાનું રહેશે. એક તરફ સરકારનો નિર્ણય દલિત સમાજને રાહત આપવાનો સંદેશ આપી શકે છે, જ્યારે બીજી તરફ વિપક્ષ અને દલિત સંગઠનો હવે કેસની સંપૂર્ણ અને નિષ્પક્ષ તપાસ તથા જવાબદારો સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ આગળ વધારી શકે છે.હાલમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે લલિતા ગૌતમ હત્યા કેસમાં પરિવારને ન્યાય મળે, પ્રદર્શન દરમિયાન થયેલી પોલીસ કાર્યવાહી અંગે સત્ય બહાર આવે અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાની સાથે નાગરિકોના અધિકારોનું પણ રક્ષણ થાય. અવિનાશ પાંડેની મેરઠમાંથી બદલીથી એક વહીવટી અધ્યાયનો અંત આવ્યો છે, પરંતુ આ સમગ્ર મામલે રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા હજુ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે.
